میللی بایراملار هر بیر مدنیتین، جمعیتین آیریلماز ترکیب حیصهسیدیر. اونلار سادهجه اویدورما دئییل، جمعیتین یاشاماسی اوچون لازیم اولان اوبیئکتیو ضرورتلردن بیریدیر. میللی بایراملار جمعیتی بیرلشدیرمک، فردلری بیر-بیرینه باغلاماق کیمی فونکسییالاردان علاوه، فلسفی، دینی و سیاسی معنالار دا داشیییرلار. بئله بایراملار همچینین اینسانلارین گوندهلیک، عادی یکرنگ حیاتینا فرح، سئوینج حسلری قاتماقلا اونلاردا گلهجهیه اینام و نیکبین مناسیبت یارادیر. بیر سیرا یاخین و اورتا شرق خالقلاریندا اولدوغو کیمی، بیزده ده ان مهم میللی بایرام نووروزدور.
نووروز تقویم و موسوم بایرامی اولدوغونا گؤره همیشه ایلین عینی گونونده – ۲۰ (۲۱) مارت تاریخینده بایرام ائدیلیر. بو بایرامین باشلیجا مقصدی اینسانلارلا طبیعت آراسیندا هارمونییا یاراتماق، جمعیتین حیات و فعالیتینی طبیعت قانونلارینا اویغونلاشدیرماق و بونونلا دا اینسانلارا فیراوانلیق، رفاه و خوشبختلیک گتیرمکدیر. عینی زاماندا نووروز اینسانلاری مقدس طبیعتله علاقهلندیرمک اوچون نظرده توتولان بوتؤو بیر فلسفی تعلیمله، اینانج و پرستیش مراسیملری ایله مشایعت اولونور. بورادا قدرتلی طبیعتین قانوناویغونلوقلاری، اونون دایما دییشن و یئنیلشن مؤوسوملرینین سیرلری اینسانلارا خصوصی بیر سیستم اساسیندا آشیلانیر. طبیعت ایلاهیلشدیریلیر، اونا جانلی بیر قوه کیمی باخیلیر و اینسانلارا اونا سیتاییش فورمالاری ایضاح ائدیلیر.
بونا گؤره ده نووروزون دیری، گؤزللیگی و فلسفهسی عمومبشری سجییه داشیییر. تصادفی دئییل کی، ۲۰۱۰-جو ایلده ب.ام.ت باش آسامبلئیاسی ۲۱ مارت تاریخینی بینالخالق نووروز گونو کیمی اعلان ائتمیشدیر.
نووروز عنعنهلری ایلکین اولاراق قدیم ساک طایفالاری آراسیندا یارانیبدیر. منشأجه ساک اولان زردوشت ده اؤز همطایفالارینین دینی اینانجلاریندا اصلاحاتلار آپارماق مقصدیله اونلارا یئنی معنالار وئرهرک، اؤز تعلیمینه داخیل ائتمیشدیر. همیرلیلری زردوشتو اجدادلارین اعتیقادینا مخالیف چیخمیش بیر آدام کیمی بایکالیانی اراضیلردن قوودوقدان سونرا او، ایندیکی افغانیستان اراضیسینه گلیر و هخامنیشی دؤولتینین بوراداکی جانیشینی ویشتاسپا (I دارانین آتاسی) اونون تعلیمینی قبول ائدیر. ائله همین زامان (میلاددان اول ۶-جی عصرده) زردوشتون یاخین کمکچیلریندن اولان جماسپا (سونراکی روایتلرده – جمشید) زردوشتلیگی تبلیغ ائتمک مقصدیله میدییایا گلیر و اولکی دینلری ۱-جی دارا طرفیندن قاداغان ائدیلمیش آذربایجان موغلاری زردوشتون تعلیمینی قبول ائدیرلر. فارسلار ایسه، دارانین بوتون سعیلرینه باخمایاراق، اؤزلرینین قدیم میترا دینینه صادق قالاراق، زردوشتون تعلیمینی قبول ائتمیرلر.
زردوشتیلیک دینی ایراندا تقریباً ۱۰۰۰ ایل سونرا – ساسانیلر دؤورونده یاییلماقدا اولان خریستیان دینینه قارشی مباریزه واسطهسی کیمی قبول ائدیلیر و بو زامان میترا دینینین آیینلری ده زردوشتون دینینه قاریشدیریلاراق، «آوستا» آدلانان کیتاب حالینا سالینیر (چونکی خریستیان دینینین کیتابی وار ایدی). بونو دا تأسفله قید ائتمک لازیمدیر کی، ایندی بیزیم قید ائتدییمیز دؤرد چرشنبه عنصرو ده نووروزون یوخ، همین میترا بایرامینین عنصرلریدیر. حالبوکی ۱۹۷۰-جی ایللردک فارسلاردان فرقلی اولاراق، بیزده نووروزدان اول آلتی چرشنبه مراسیمی و یا اونسورو قید ائدیلیردی. او زامان بیر نئچه ایل نووروز بیزده رسمی سوییهده قید ائدیلمهیه باشلاندی. چرشنبه گونلری ایسه خالق یادداشیندا مختلیف بؤلگهلرده فرقلی آدلار داشیییردی. اساساً ایسه «یالانچی چرشنبه»، «ازل چرشنبه»، «موژدهچی چرشنبه»، «گول چرشنبه»، «کول چرشنبه» و «ایلاخیر چرشنبه» آدلاریندان ایستیفاده ائدیلیردی. بونا گؤره ده بیزیم فولکلورشوناسلارا بو آدلاری سیستملشدیرمک بارهده گؤستریش وئریلدی. اونلار ایسه نووروزون تاریخینی و سیستمینی بیلمدیکلرینه گؤره مکانیکی صورتده فارس چرشنبه گونلرینی و عنصرلرینی (سو، اود، یئل و تورپاق) گؤتوردولر. بو عنصرلر میترا دینینین یارانیش عنصرلریدیر. زردوشتیلیین یارانیش افسانهسینه اساساً ایسه اهورا مزدا دونیانی یئددی عنصردن عبارت یاراتمیشدیر: اولجه بوتون دیگر عنصرلری اؤز احاطهسینه آلان و یومورتا قابیغی فورماسیندا اولان سمانی، سونرا قابیغیین آشاغی حیصهسینی دولدوران سویو، سونرا سویون اوزریندهکی یاستی یئری، یئرین اوزرینده ایسه بیر بیتکینی، بیر بوغانی و کیا مرتان آدلی بیر اینسانی، نهایت، گونشین سیماسیندا گؤرونهن اودو (آتشی). بو عنصرلردن عبارت اولان دونیا اوللر ثابت حالدا سمانین اورتاسیندا دایانیردی. آنجاق سونرا قارانلیقدا یاتمیش شر تانریسی اهریمن گونش ایشیغیندان اویانیب غضبلنیر و اهورا مزدانین یاراتدیغی دونیا اوزرینه هجوما کئچیر. او، سمانی یاریر، سویو بولاندیریر، یئرین هامار سطحینی کله-کؤتور ائدیر، بیتکینی سوسوز قویاراق قورودور، بوغانی و اینسانی اؤلدورور، اودو توستویه یولوخدورور. بونو گؤرهن اهورا مزدا دونیانی حرکته گتیریر: گونش دؤور ائتمهیه، گئجه ایله گوندوز اوزلهنمهیه، سولار آخماغا، بیتکی، بوغا و اینسان دا جانلانماغا باشلاییرلار. اؤز یاراتدیقلارینی اهریمهنین گلهجک هجوملاریندان قوروماق اوچون آهورا مزدا یئددی «اؤلمز ملک» («آمشا ایسپنته») یارادیر کی، اونلاردان هر بیری بیر اونسورون قورویوجوسو اولسون.
معلومدور کی، زردوشتیلیک تعلیمینین اساسیندا خئییرله شرین ابدی مباریزهسی دایانیر. بو مباریزه سوندا خئییر قوهلرین غلبهسی ایله نتیجهلهنمهلیدیر. آنجاق هلهلیک گاه خئییر قوهلری، گاه ده شر قوهلری اوستون گلیرلر. بو تعلیمده ایل ایکی فسله بؤلونور و بئله حساب ائدیلیر کی، یایدا خییر، قیشدا ایسه شر قوهلری اوستونلوک تشکیل ائدیرلر. محض بو سببدن ده قیشدا اینسانلار، حیوانلار و بوتون طبیعت سویوق، خستهلیک و آجلیقدان اذیت چکیرلر. قیشین اورتالاریندا شر قوهلری او قدر گوجلنیرلر کی، اینسانلار قورویوجو ملکلری کمکه چاغیرماغا مجبور اولورلار. هر چرشنبه گونو اونلار مراسیملر کئچیرهرک، قورویوجو ملکلردن بیرینه مراجعت ائتمهیه باشلاییرلار. نهایت، آخیر چرشنبه آخشامی قورویوجو ملکلر و اینسانلارین اؤلموش قوهوملارینین روحلاری یئره یاخینلاشماغا باشلاییرلار. نووروز عرفهسینده ائولرین، حیط-باجالارین تمیزلهنمهسی، یئنی پالتارلار آلینماسی و ده محض بو «قوناقلارین» قارشیلانماسی اوچوندور. آخیر چرشنبه آخشامی ایسه حتی کاسیب آداملار بئله اؤز قوهوملارینینن روحلاری و ملکلرین شرفینه باجاردیقلاری سوییهده بول سفره آچمالیدیرلار. همچینین بو گونو کوسهنلر باریشمالی، هامی یاخشی سؤزلر دانیشمالی، مهریبان اولمالیدیرلار کی، روحلار و ملکلر اونلاردان راضی قالسینلار. ائلجه ده اؤلموش قوهوملارین قبری زیارت ائدیلمهلی، اونلارین روحونا احسان وئریلمهلیدیر. بو سببدن ده جنوبی آذربایجاندا آخیر چرشنبهیه «اؤلولر بایرامی» دا دئییلیر. آخشام قارانلیق دوشندن سونرا روحلار اؤز ائولرینی و قوهوملارینی ایشیقدا تانیییب، ائوه تئز چاتسینلار دئیه داملارین اوستونده و دیگر هوندور یئرلرده تونقال قالاییب، اونون اوستوندن توللانیرلار. آنجاق نووروز مراسیملرینین قدیم معنالاری اونودولدوغونا گؤره ایندی اینسانلار ائله بیلیرلر کی، خستهلیک و آزارلاردان تمیزلهنمک اوچون تونقالین اوزریندن توللانیرلار، حالبوکی زردوشتیلیکده اود چوخ مقدس ساییلیر و اونو چیرکلندیرمک گناه حساب ائدیلیر.
روحلار و ملکلر «گلیب چیخاندان» سونرا اونلارین شرفینه قوناقلیق باشلاییر. روحلار اؤز پایلارینی آلماق اوچون قاپی و باجالاردان توربا ساللاییرلار. ائو صاحبلری ایسه بو توربالارا ان یاخشی یئمکلردن قویمالیدیرلار.
آخیر چرشنبه آخشامینین سحری ایسه اینسانلار اونلارا کمکه گلمیش روحلار و ملکلرین یاردیمی ایله شر قوهلرله مباریزهیه باشلاییرلار، یعنی بو مباریزهنی تجسم ائتدیرهن مراسیملر کئچیریرلر. بیزده بو مراسیملردن ان چوخ تانینانی کئچلله کوسا آراسینداکی تاماشادیر. بورادا کئچل طبیعتی کئچللشدیرمیش قیشین، کوسا ایسه خئییر-برکت رمزی اولان کئچینین و باهارین سیمووللاریدیر. بو مباریزهده کوسا کئچهله، یعنی باهار قیشا قالیب گلیر. بعضی رایونلاردا (مثلاً، اوردوباددا) قیشدا آغالیق ائدن اهریمن «خان» کیمی گئییندیریلیر و سوندا اونو گؤتوروب سویا آتیرلار. گرجستانین مغانلی کندینده ایسه سون زامانلارا قدر شر قوهلر رولونو «کئچپاپاقلار» آدلانان اینسانلار اویناییرمیشلار. اونلار آداملارا اذیت وئریر، اونلاری «دؤیوب، پوللارینی آلیرمیشلار». ساکینلر ایسه اونلاری یومورتا ایله وورورموشلار (رضاسوی موغانلیدا نووروز کارناوالی. تیفلیسی. ۲۰۱۴. س. ۳۵).
بئلهلیکله، بو موباریزه نووروز گونونه قدر داوام ائدیرمیش، نووروز گونو ایسه (۲۰ و یا ۲۱ مارت) خیر قوهلری شر قوهلره قالیب گلهرک، اؤز غلبهلرینی بایرام ائتمهیه باشلاییرمیشلار. زردوشتیلیکده اود عنصرو ده محض بو گون قید ائدیلیردی. بو ایسه ماهیتجه قیشین یولا سالینیب، باهارین قارشیلانماسی آنلامینا گلیر، چونکی همین گون گونشین اکواتور خطینین جنوبوندان شیمال یاریمکورهسینه کئچمهسی نتیجهسینده گئجه ایله گوندوز برابرلشیر و اونون سحری گونوندن اعتباراً ایسه گوندوزلر اوزانماغا باشلاییر. طبیعیدیر کی، داها قدیم دؤورلرده اینسانلار گئجه ایله گوندوزون برابرلشدیی گونو دقیق صورتده معینلشدیره بیلمزدیلر و اونا گؤره ده نووروز بایرامی دا باهارین موتلیف گونلرینده قید ائدیلیردی. نووروزون دقیق گونو یالنیز ۱۱-جی عصرده سلجوق سلطانی ملیکشاهین گؤستریشی ایله مشهور آسترونوم و شاعر عمر خییامین باشچیلیق ائتدیی عالیملر گروپو طرفیندن حاضیرلانمیش یئنی گونش تقویمینده تثبیت ائدیلدی.
سوندا نووروزدا «هفت سین (۷ «س») سفرهسی» آدلانان آنلاییش حاقیندا دا قیسا معلومات وئرمیی لازیم بیلیریک. بو ایفاده اساساً فارس نووروزوندا گئنیش یاییلمیشدیر و بونا گؤره ده چوخلاری ائله بیلیر کی، بو عنعنه بیزده یوخدور. آنجاق بو دوغرو دئییل، سادهجه بیز بو ایفادنی ایشلتمیریک. اولجه بو آنلاییشین منشیینه و ماهیتینه نظر سالاق.
زردوشتون دؤورونده نووروز بایرامینا «آهورا مزدا بایرامی» دئییلیردی، آنجاق ساسانیلر دؤورونده بو آدداکی ایکی سؤز آرتیق بیرلشهرک، «هؤرموزد» فورماسی آلمیشدی. یوخاریدا دئییلدیی کیمی، زردوشتیلیک تعلیمینه اساساً، آهورا مزدانین یاراتدیغی دونیا یئددی عنصردن عبارت ایدی و اونلاردان هر بیری بیر «اؤلمز ملک» (آمشا ایسپنته) طرفیندن قورونوردو. عرب ایشغالیندان و اسلامین قبولوندان سونرا ایسه زردوشتیلیک دینی ایله بیرلیکده اونون بایراملاری و ملکلری ده (ایسپنتهلر) قاداغان ائدیلمیشدی. خلیفه معاوییه هر ایل اونا «هدیه» آدی آلتیندا وئریلن بؤیوک باج مقابیلینده «هؤرموزد» بایرامینین کئچیریلمهسینه اجازه وئردی، آنجاق بو شرطله کی، بایرام دینی یوخ، یالنیز تقویم بایرامی سجییهسی داشیمالی و هؤرموزد یوخ، نووروز (یئنی گون) آدی آلتیندا کئچیریلمهلی ایدی.
آهورا مزدا بایرامینین عنعنهلریندن بیری ده بو ایدی کی، بایرام سفرهسینده همین ۷ ایسپنتهنی (ملیی) و اونلارین حمایهسی آلتیندا اولان ۷ عنصرو سیموولیزه ائدن ۷ معمولات اولمالی ایدی. فارسلار «هفت ایسپنته» (۷ ملک) ایفادهسینی مسلمان روحانیلرینین نظریندن یاییندیرماق اوچون بو عنعنهیه «هفت سین» آدی وئردیلر. بو عنعنهنین معناسی اونودولدوقدان سونرا ایسه سونراکی نسیللر همین ایفادنی «س» حرفی ایله باشلایان ۷ نعمت معناسیندا باشا دوشهرک، سفرهیه سبزه (بیزیم سمهنییه دئییلیر)، سمهنو (جؤجرمیش بوغدا دنیندن حاضرلانان خؤرک)، سنجد (ایده)، سیر (ساریمساق)، سیب (آلما)، سوماق و سیرکه قویماغا باشلادیلار. حالبوکی بو معلوماتلار ایسپنتهلرین قورودوقلاری اونسورلرین هئچ ده هامیسینی احاطه ائتمیرلر و اونلاردان بعضیلری هئچ بایرام سفرهسی اوچون مناسیب ده ساییلا بیلمز. هم ده باشقا دیللرده اونلارین آدلاری باشقا حرفلرله باشلاییر.
بیزیم نووروز سفرهسینده ایسه بو عادته خصوصی بیر آد وئریلمهسه ده، سفرهیه قید ائدیلهن قدیم عنعنهنین ماهیتینه داها چوخ اویغون اولان معمولاتلار قویولور: سمانین (گؤی قبهسینین) شرفینه بویانمیش یومورتا، سو عنصرونو سیموولیزه ائدن شراب (اسلامدان سونرا – شربت)، یئری (تورپاغی) سیموولیزه ائدن کولچهلر، بیتکیلری بیلدیرهن سمهنی، حیوان عنصرونو بیلدیرهن ات و سود محصوللاری، اینسانلاری تمثیل ائدن اشتراکچیلار، اودون (آتشین) تجسمو کیمی ایسه شام و یا چیراق. بو دئییلهنلر ائله ایندی ده بیزیم نووروز سفرهمیزین آیریلماز آتریبوتلاریدیر. اورتا عصر مؤلفلرینین ده قید ائتدیکلری کیمی، هله قدیم زامانلاردان نووروز عنعنهلری ان دولغون و دوزگون شکیلده محض آذربایجاندا ساخلانیلمیشدیر.
بوتون یوخاریدا دئییلهنلردن گؤروندویو کیمی، نووروز تکجه اینسانلارلا طبیعت قوهلری آراسیندا هارمونییا یارادیلماسینا خیدمت ائتمیر، اینسانلارین اؤز آراسیندا دوزلوک، مرحمت، مهریبانلیق کیمی پرینسیپلری ده تبلیغ ائدیردی. اجدادلارا حرمت، نووروز گونلرینده اونلارین قبیرلرینین زیارت ائدیلمهسی، روحلارینین شرفینه ضیافت دوزلدیلمهسی، ائولرین، حیطلرین تمیزلهنمهسی، کاسیب آداملارا مادی یاردیم گؤستریلمهسی کیمی عمللر اینسانلارین معنوی جهتدن ده سافلاشماسینا خیدمت ائدیردی.
کامیل حسینوغلو
فیلولوگییا علملری دوکتورو، پروفسور
