Kult.az «گونئی آذربایجانی تانییاق» لاییحهسی چرچیوهسینده غربی آذربایجان ایالتینین سالماس محلی حاقدا معلوماتی تقدیم ائدیر:
جغرافی مؤوقعی و اینضیباطی بؤلگوسو
غربی آذربایجان ایالت مرکزینین ۹۰ کیلومتره شیمالیندا یئرلشهن سالماس محلی اورمییا-خوی و خوی-اورمییا-تبریز اساس یولونون اوستونده یئرلشیر. محل شیمالدان خوی، جنوبدان اورمییا، شرقدن اورمییا گؤلو و غربدن تورکییه جمهوریتی ایله قونشودور.
سالماس شهرینین اؤزو دوزهنلیک اراضیده یئرلشیر. داغلیق بؤلگهلرینده سویوق، باشقا بؤلگهلرینده ایسه قورو و ملاییم ایقلیمه مالیک اولان سالماس دنیز سوییهسیندن ۱۳۵۰ متره یوکسکلیکده یئرلشیر. ۲۵۴۱ kv.km اراضییه مالیک اولان محل ایکی بؤلگه (مرکزی، کوهسار)، ایکی شهر (سالماس، تزهشهر) و یئددی کند رایونوندان (زولاچای، کرهسهنی، کاناتبروژ، لکیستان، چاهریق، شاپیران، شیناتال) عبارتدیر.
اهالیسی، آدینین ائتیمولوگییاسی، اینانجی:
محالین اهالیسینین سایی ۲۰۱۶-جی ایلده آپاریلان رسمی سیاهییاآلمایا گؤره ۱۸۰.۷۰۸ نفردیر. سالماسین ان بؤیوک کندلری مغانجیق، هفتوان، ملحم، سلاب و قرهقیشلاقدیر. سالماسین اساس سو قایناقلاری محالین غربینده اولان ارویل، ساریچیچک و ساری داش داغلاریندان آخان چایلاردان عبارتدیر. محالین ان بؤیوک چایی اولان زولا چایی سو تأمیناتیندا و کند تصروفاتیندا اؤنملی رول اویناییر.
سالماس محالیندا آذربایجان تورکلری یاشاییر و آذربایجان تورکجهسینده دانیشیرلار. اؤتن عصرده مرکزی حکومتین سیاستی نتیجهسینده محالین ائتنیک ترکیبینین دییشدیریلمهسینه جهد گؤستریلسه ده، بو، دئمک اولار کی نتیجه وئرمهییب. بورادا یاشایان آز سایدا کورد و خیریستیان دا مؤوجوددور. آنجاق بونلار جدی رقم تشکیل ائتمیر.
سالماس محلی و شهرینین آدی ایله باغلی مختلیف فیکیرلر ایرلی سورولوب. بیر سیرا تاریخچی و آراشدیرماچی شهرین آدینین میلاددان اؤنجه ۸-جی یوزیللیکده حکم سورن آسور حکمداری سالماسارلا باغلی اولدوغونو بیلدیریر.
ابن هوقل ۹۷۸-جی ایلده یازدیغی «صورت العرض» کیتابیندا سالماس شهرینی آباد، فراوان شهر کیمی تصویر ائدیب و بورادا داشدان هوندور سارایلارین تیکیلدیینی قید ائدیر. مقدسی ۹۸۵-جی ایلده یازدیغی «جغرافیایی عربی» اثرینده سالماسی چوخسایلی بازارلاری و داشدان اینشا ائدیلمیش هوندور مسجیدلری اولان شهر کیمی گؤستریر.
بعضی تدقیقاتچیلار ایسه سالماس شهرینین آدینین تورکجه سولماز سؤزوندن گؤتورولدویونو ادعا ائدیر. آنجاق بیر چوخ تاریخچی شهرینین آدینین تورک کؤکنلی «آس و یا آز» سؤزوندن گؤتورولدویونو بیلدیریرلر. اونلارین فیکرینجه، بو قدیم و تانینمیش تورک طایفالاریندان بیرینین آدیدیر. تدقیقاتچیلارین فیکرینجه، «آس» تورکلرین میفولوگییاسیندا اؤنملی یئر توتان «آشینا»، یعنی آنا قورد، یول گؤسترن قورد سؤزوندن آلینیب.
بعضی تدقیقاتچیلار ایسه الده ائدیلن آرخیولوژی تاپینتیلارا سؤیکهنهرک سالماسدا ساکلارین یاشادیغینی بیلدیریرلر.
اونلارین فیکرینجه، آلپ ار تونقا اونلارین خاقانی اولوب و سیاسی-حربی چاخناشمالاردا اورمییا گؤلوندهکی آدادا اؤلدورولهرک باسدیریلیب.
قید ائتمک لازیمدیر کی، ۱۸۹۱-جی ایلده سالماس شهرینده باش وئرهن گوجلو زلزله نتیجهسینده شهرین اکثر حیصهسی داغیلیب، حاضیرکی شهر قدیم شهرین خارابالیقلارینین یاخینلیغیندا اینشا ائدیلیب. آذربایجانین بیر چوخ یئرلرینده اولدوغو کیمی، سالماس شهرینین آدی دا پهلوی سلالهسی دؤورونده دییشدیریلهرک «شاهپور» قویولوب. آنجاق ۱۹۷۹-جو ایلدهن سونرا شهرین آدی یئنیدن اؤزونه قایتاریلیب.
دابان تپهسیندن الده ائدیلن آرخیولوژی تاپینتیلار بورانین ان قدیم یاشاییش مسکهنلریندن بیری اولدوغونو ثبوت ائدیر. آپاریلان آراشدیرمالار و الده ائدیلهن فاکتلارا گؤره ۱۴ مین ایل اؤنجه بورادا ایلکین اینسان یاشاییش مسکهنلری و اکینچیلیک نمونهلری آشکار ائدیلیب. بیر چوخ تدقیقاتچیلار آذربایجان رسپوبلیکاسینین فضولی رایونوندا یئرلشن آزیخ ماغاراسی ایله سالماس اطرافیندا اولان یاشاییش مسکهنلرینده اینسان یاشاییشینین عینی دؤورده باشلادیغینی بیلدیریرلر.
اؤتن عصرین اوللرینده آذربایجانین بیر چوخ یئرلرینده باش وئرن سویقیریم سالماسدا دا اولوب. گونئی آذربایجاندا «جیلوولوق حادثهسی» کیمی تانینان حادثهده غربی آذربایجانین بیر سیرا شهرلرینده قیرغینلار تؤرهدن ارمنیلر سالماسی دا یاغمالاییب و مینلرله اینسانی قتله یئتیریبلر.
اقتصادیاتی، مشغوللوغو
سالماس محالیندا بؤیوک صنایع مرکزلری مؤوجود دئییل. بورادا اساس کیچیک صنایع موسسهلری و فردی موسسهلر فعالیت گؤستریر. بورادا اولان صنایع شهرجیی تام پوتنسیالی ایله فعالیت گؤسترمیر.
صنایع شهرجیینده اساساً متال صنایعسی و قیدا محصوللاری ایستحصال ائدیلمکدهدیر. محالدا ال ایشلری صنایعسی ده اینسانلارین مشغوللوغوندا اهمیتلی رول اویناییر. سالماس محلینین اقتصادیاتی اساساً اکینچیلیک و مالدارلیق اوزرینده قورولوب.
محلدا ایستحصال ائدیلن اساس محصوللار بوغدادیر. سالماس محالیندا حاضردا اساساً مینرال پاترون، گیپ داشی، تراورتن کیمی مادهلر اخراج ائدیلیر. بو ساحه اوچون یاتیریلان کاپیتالین میقدارینا گؤره سالماسین ۱۴ محل ایچینده ۱۱-جی یئرده اولماسی بو ساحهنین انکشاف ائتمدیینی گؤستریر. سالماس محالینین اقتصادیاتینین اساس آغیرلیغی اکینچیلیک و مالدارلیق اوزریندهدیر. بورادا ایستحصال ائدیلن اساس محصوللار بوغدا، آرپا، شکر چوغوندورو، توتون، نوخود، لوبیا، یمیش، کارتوف، قارپیز، آلبالی و قوزدان عبارتدیر.
محل اراضیسینین نیسبتا داغلیق اولماسی بورادا گئنیش و زنگین اوتلاقلارین مؤوجودلوغونا سبب اولوب. بو اوزدهن بورادا مالدارلیق اینکیشاف ائدیب. آغارتی محصوللاری باشقا بؤلگهلره اخراج ائدیلیر و محل اقتصادیاتیندا اهمیتلی رول اویناییر. سالماس محالیندا آریچیلیق دا گئنیش یاییلیب و الده ائدیلهن کئیفیتلی بال اؤلکهنین باشقا بؤلگهلرینه گؤندریلیر.
آذربایجانین باشقا بؤلگهلری کیمی، سالماس محلیندا دا ال ایشلری صنایعسی گئنیش یاییلاراق، بیر چوخ عائلهنین گلیر منبیینه چئوریلیب. بورادا اساساً خالچا توخوما، کیلیم توخوما، حصیر توخوما، ججیمچیلیک، زیلو توخوما، سبدچیلیک، ایپلیکلرین حاضرلانماسی، کرامیکا ایشلری و س. داها چوخ یاییلیب.
خصوصیله کند یئرلرینده آدی چکیلن ال ایشلری ایلین سویوق آیلاریندا اهالینین اساس مشغولیتلریندن ساییلیر. عینی واختدا شهرده ده بو ایشلر فردی سخلرده آپاریلماقدادیر.
سالماس شهری ۲۰-جی عصرده گونئی آذربایجانین سیاسی تاریخینده اوینادیغی رولا گؤره تاریخیمیزده پارلاق صحیفهلردن بیرینی تشکیل ائدیر. سالماسین مشروطه حرکاتیندا و ۱۹۴۵-جی ایلده میللی حکومتین قورولماسینداکی اهمیتی ده یاددان چیخاریلمامالیدیر. محل اؤلکهده بیر سیرا ساحهلرده بیرینجیلییه امضا آتیب. مشهور انقلابچی، ایراندا ایلک الکتیریک مهندیسی حیدر خان عموغلو دا سالماسلیدیر.
محالین تاریخ یادداشیندان
سالماس محلیندا تاریخین مختلیف دؤورلرینه عایید اولان یوزلرله تاریخی عابده، تپه، قبیریستانلیق و س. مؤوجوددور.
بونلاردان بیر نئچهسی نمونه اولاراق آشاغیدا گؤستریلیر:
کیچیک هافتاخان تپهسی، قارا قیشلاق تپهسی، بیلقئیس داغی تپهسی، آغ زیارت تپهسی، تزه شهر تپهسی، درشک تپهسی، شیرهچی تپهسی، گاوور چیچک تپهسی، شئیدان تپهسی، وردان تپهسی، تمراب تپهسی، قاباق تپهسی، شور گؤل تاریخی مکانی، هدر تاریخی مکانی، گاوور قالاسی، آختاخانا کیلسهسی، قیزیلجا کیلسهسی، چهریق قالاسی، خان تاختی داش یازیلاری و س...
سالماسدا آنتیک تپهلرین آرخیولوگییا آراشدیرمالاری بو شهرین مختلیف دؤورهلرده یاشاییش مرکزی اولدوغوندان خبر وئریر. مختلیف دؤورهلره عایید اولان آنتیک تپهلر و اونلاردان الده ائدیلن تاریخی اشیالار بؤلگهنین سومرلر زامانیندان مدنیتین موجود اولدوغونو، سونرالار گوتتی، هوری، ماننا و اورارتونون بو تورپاقلاردا ایز بوراخدیغینی گؤسترمکدهدیر.
طبیعتی، گزمهلی-گؤرمهلی یئرلری:
سالماس محالینین گؤرمهلی و گزمهلی یئرلریندن بیر نئچهسی آشاغیداکیلاردان عبارتدیر:
کور اوغلو هدر قالاسی، کهنه شهر امامزاداسی، امامزادا برگوشاد، خورخورا شلالهسی، اورمییا گؤلو اطرافی طبیعی گزینتی یئرلری، تمر شلالهسی، چهریق قالاسی، آجواج کندی و اورادا یئرلشن یاریق قالا؛ زولاچای درهسی، چیچک گؤلو، آغ زیارت گؤلو، ایستی سو بولاقلاری، خان تاختی قایا یازیلاری، ۹ مین ایللیک تاریخی اولان اهرانجان قالاسی، مغانجیق قالاسی، شیخ حمامی و س.
