«بریتیش پترولیوم» شیرکتینین اساسی اینگیلیس بیزنسمن و حقوق‌شوناس اویلیام نوکس دارسی طرفیندن قویولوب. ۱۹۰۱-جی ایلین ماییندا ویلیام نفت آختاریشی اوچون ایران حکومتیندن رسمی اجازه آلیر. اویلیام نفت آختاریشی اوچون اساس مهندیس کیمی جورج رینولدسو ایشه آلیر.

شیرکت ایلک ایللرینده هئچ بیر نتیجه الده ائده بیلمیر. ایختیصاصلی کادرلارین چاتیشماماسی، ایران حکومتینین شیرکته کیفایت قدر دستک گؤسترمه‌مه‌سی، یئرلی اهالینین گلمه‌لره قارشی پیس مناسیبتی شیرکتین مالییه رسوسرلارینی توکه‌دیر. ۱۹۰۵-جی ایلده «بورماه اویل» شیرکتی ایران‌دا یئنی نفت احتیاطلاری آختاریشی اوچون یاتیریملار ائدیر.

شیرکتین ایلک کشف ائتدیی نفت یاتاقلاری ۱۹۰۸-جی ایلین ماییندا ایرانین جنوب-غرب حیصه‌سین‌ده مشید و سلیمان آدلی نفت یاتاقلاری اولدو. آرتیق ۱۹۰۹-جو ایلده اینگیلیس-فارس نفت شیرکتی (آنگلو-پرسیان اویل کومپانی) فورمالاشدیریلمیشدی. شیرکتین سهملرینین ۹۷%-ی «بورماه اویل»ا مخصوص ایدی. قالان سهملرین صاحبی شیرکتین بیرینجی صدری لورد ایستراتکونا مخصوص ایدی.

لاکین بوردا یاشایان یئرلی آذربایجانلیلار اؤز تورپاقلارینی اینگیلیسلره وئرمک ایستمیرلر. ایران حکومتینین و اینگیلیسلرین بوتون تأثیرینه باخمایاراق، آذربایجان‌لیلار اوردان چیخمیر. اینگیلیسلر چیخیش یولونو هیندیستان‌دان زهرلی ایلانلار گتیریب همین اراضیلره بوراخماق‌دا گؤرورلر. زهرلی ایلانلار قیسا مدتده یئرلی اهالییه بؤیوک ایتکیلر وئریر. اوشاقلارین ایلان سانجمالاری او قدر سرعتلنیر کی، اهالی چیخیش یولو کیمی بوردان قاچماغی سئچیر. ۳ آی ایچریسینده آذربایجان‌لیلار نفت‌لی تورپاقلاری ترک ائدیب دیگر یئرلره کؤچورلر. اینگیلیسلر ایستدیکلرینه چاتیرلار... بوش اراضی‌ده قالان ایلانلاری اؤلدورمک اوچون آمریکادان تونلارلا «کوکا-کولا» گتیریب، اراضییه تؤکورلر.

ایلانلار قیسا زاماندا محو اولور و بئله‌لیکله دونیانین نهنگ شیرکتی – اینگیلیس-فارس نفت کنسرسیومو بی.پی یارانیر...

شیرکتین سونراکی گئنیشله‌نمه‌سی بیرینجی دونیا محاربه‌سیندن سونراکی اونیللیک عرضینده اولور. مارکتینقین یئنی متودلاری تطبیق ائدیلمیشدی، مثلاً، نفتی ایندی یئنی ایکی گالونلو قابلاردا ساتیردیلار. اینگیلیس-فارس نفت شیرکتی همچینین ایراندا و عراق‌دا اؤز محصوللارینی ایستحصال ائدیردی. ۱۹۲۱-جی ایلده الیت حربی سوواری بریگادانین رهبری رضا خان (سونرادان رضا شاه) اینگیلتره و دیگر آوروپا دولتلرینین دستیی ایله قاجارلاری دئویردی. ۱۹۲۵-جی ایلده مجلیس اونو یئنی سلاله - پهلویلرین ایلک حکمداری کیمی تانیدی. دولتین آدی ایسه ایران آدلانماغا باشلادی.

نیه محض ایران؟

بعضی «تاریخچی»لر بو آدین قدیم اولدوغونو یازیر. گویا «ایران» آدی قدیم الیازمالاردا، قایناقلاردا و منبع‌لرده چکیلیر. حتی بعضیلری بونون آریلرله باغلی اولدوغونو ادعا ائدیر. گویا آریلر – هیند-ایران‌لیلار هیند-آوروپالیلارین ترکیب حیصه‌سی اولدوغوندان، «ایران» سؤزونون منشعیینین «آری» سؤزو ایله باغلی اولماسی معلومدور. اونلار دا بونو ایلک دفعه نقشی-روستم‌ده‌کی ۱-جی اردشیرین قابارتمالی یازیلاریندا اورتا فارسجادا ارن، پهلویجه «ایرن» سؤزلریندن عمله گلمه‌سینی اساس گؤتوره‌رک ادعا ائدیرلر. دوزگون ترجمه و ایضاح اولمادیغیندان، پارف دیلینده‌کی یازیدا کرال اوچون «آرداشیر شاهنشاه آریان» یازیلماسینی آریلرله باغلاییرلار.

اصلین‌ده بو آد «ایران» دئییل. هئچ آریلرله باغلیغی دا یوخدور. تاریخی فاکتلاری تصدیق ائد‌ن قایناقلارا نظر سالدیقدا ایسه تمامیله فرقلی بیر منظره ایله قارشیلاشیریق. دئمک اولار کی، سحیح منبع‌لرده «ایران» سؤزونون «آرران» کیمی یازیلدیغی قارشیمیزا چیخیر. بو آیری مؤوضودور، گئنیش ایشله‌نمه‌لیدیر.

اصل سوال بودور: نیه محض ایران آدی قاجار دولتینین یئرینه آدلانماغا باشلادی؟

بؤیوک بریتانییا ۱-جی دونیا محاربه‌سین‌دن سونرا آنلادی کی، دونیانین صاحبی اولماق اوچون سلاح و نفت لازیمدیر. آلمانییا کانسلری اوتو فون بیسمارکین ۱۸۶۲-جی ایل سنتیابر آیینین ۳۰-دا آلمانییانین بیرلشمه‌سیله علاقدار چیخیشینین باشلیغیندا ایستیفاده ائتدیی «دمیر و قان» ایستراتگییاسینین نه ایله نتیجلندیینی گؤرندن سونرا اینگیلیسلر «دمیر و نئت» ایستراتگییاسینا قدم قویدو. اینگیلیس دیلینده «ایرون و اویل» معناسینی ایفاده ائد‌ن «دمیر و نفت» بریتانییانین دونیایا آغالیق ائتمه‌سی اوچون اساس شعارا چئوریلدی. بو ایستراتگییانی سئچن گوجلر ایسه قدیم اینانجلارا خیدمت ائد‌ن گیزلی اوردنلر ایدی. اونلار محض قدیم مصر اللهی اولان آمون-رانی اؤزلرینین تانریسی ساییردی. آمون-را بوتون اللهلارین حیمایه‌داری و فیونلارین آتاسی حساب ائدیلیردی. «قیزیلی گونش» دئمکدیر - اونلار بئله حساب ائدیرلر کی، بو، شرق اینکیشاف سیموولودور. اونلار گؤیده حرکت ائد‌ن گونشه تعریفلر یاغدیریرلار. بو شخصلر ده دا بونا اویغون اولاراق شرقدن غربه ایستیقامتی اساس گؤتوروبلر. مقصد بو یوللا گونش انرژیسیندن اؤزلرینین مقصدلری اوچون ایستیفاده ائتمک، بو پروسسی نظارت آلتیندا ساخلاماقدیر. بونا گؤره ده بؤیوک شیرکتلر قورور و آدلارینی قدیم مصر اللهلارینا اویغونلاشدیریرلار.

اونا گؤره ده بو گونکو ایران آدی آمون-را سؤزونون بیرلشمه‌سیندن عمله گلن شیرکت برندیدیر - بریتانییادا، ایلک اولاراق شوتلاندییادا یارادیلان اوردنین لوقوسوندا عکس ائدیلن سؤزدور «آمون-را». محض بی.پی شیرکتینین صاحبلری ده بو اوردنینین واریثلریدیر.

رضا شاها «پرسییا» آدیندان قطیعتله ایمتینا ائدیب، ایران آدی اوزرینده دورموشدور. اونون اؤزو ده آمون-را اوردنین عضوو ایدی.