گونئی آذربایجان‌لی یازار سعید مینایی مکتبلرین باشلاما عرفه‌سین‌ده آنا دیلینده تحصیل پروبلمی ایله باغلی آخار. آذ-ا یازیسینی تقدیم ائدیریک:

ایلک اؤنجه Axar.az سایتینا تشکور ائدیره‌م کی، بو مصاحیبه‌نی تشکیل ائدیب. آنا دیلی ایله باغلی چوخ سؤز دانیشماق اولار، اما من چالیشاجاغام کی، مختصر جوابلار وئریم. من سعید مینایی اولاراق بیر وطنداش اولاراق بو سواللاری جاوابلاندیراجاغام. متخصص، دیلچی، ادبیاتچی مؤوقعین‌دن یاناشمایاجام. بیر وطنداش کیمی آنا دیلیمین تدریس اولونماسینی ایستییرم. ایران‌دا یاشایان تورکلرین دیلینین رسمی شکیل‌ده تانینماسی، حریتی، کولتورو ایندییه‌جه‌ن دانیلیب، تاپدانیب، تورک میللتینه قارشی اؤزگلشمه سیاستی و پروسسی گئدیب. من ده بونا قارشییام و چالیشیرام کی، اؤز دیلیمی قورویام، یاخشی اؤیرنیم، یازیم و اطرافیمداکی اینسانلارا اؤیره‌ده بیلم. ایرانین کونستیتوسییاسینین ۱۵-جی ماده‌سین‌ده فارس دیلی رسمی دیل اعلان اولونوب. اونونلا یاناشی دیگر دیللرین ده تدریسینین آزاد اولدوغو قید ائدیلیب. هرچند بو قانون‌دا بیر نئچه نقصانلار وار. اما بو نقصانلارلا یاناشی سؤزوگئدن قانونون ایجرا اولونماسینی، آنا دیلینده تحصیل حاقیمیزدان ایستیفاده ائلمک ایستییریک. نئجه کی، هر بیر اینسان آزاددیر و اونون ایستدیی دیلده تحصیل آلماق حقوقو وار. بوتون دموکراتیک اؤلکه‌لرده اینسانلار هانسی دیلی اؤزونه داها دوغما حساب ائدیرلرسه، او دیلده ده تحصیل آلیرلار، بیز ایسه اؤز آنا دیلیمیزده نه یازا، نه ده اوخویا بیلیریک. یونسکو-نون دئدیینه گؤره بیر اینسان کی، اؤز آنا دیلین‌ده یازا و اوخویا بیلمیر، بی سواد حساب اولونور. بو سبب‌دن بیز اونیورسیتتلره گئدیب ان یوکسک تحصیلی آلساق، ماگیستر، دوکتورلوق درجه‌میز اولسا بئله، گلیب اؤز دیلیمیزده هئچ نه یازیب اوخویا بیلمیریک‌سه، دئمک، بی سواددان جدی فرقیمیز یوخدور. تأسف کی، ایران‌دا تورکلرین وضعیتی بئله‌دیر. اونا گؤره ده، قانون‌دا وار اولان، لاکین ساده‌جه کاغیذ اوزرینده قالان اؤز دیلیمیزده تحصیل آلما حاقیمیزین ایجرا ائدیلمه‌سینی طلب ائدیریک.

تورکلر بونا گؤره حاقلارینی قورویا بیلمیر...

تورکلر اؤز حقوقلارینی قورویا بیلمیر و بونون بیر نئچه سببلری وار. بیرینجی سبب اودور کی، ایران‌دا یاشایان آذربایجان تورکو و دیگر تورکلر اؤز میللت وکیلینی ایران پارلامنتینه گؤندره بیلمیر.

ایران‌دا میللت وکیللری و شورا نماینده‌لرینی خالق سئچمزدن اؤنجه شورایی نیگهبان و نظارتی ایستصوابی طرفین‌دن سئچیلیر، خالقا تقدیم اولونور (خالق سئچیلمیشلری سئچیر). بو ایسه دموکراتیک پرینسیپلره ضیددیر. بئله اولدوغو حالدا تورکلرین حقوقلارینی مدافعه ائده بیله‌جک شخصلر پارلامنته یول تاپا بیلمیر. نتیجه‌ده ده بیز حقیقی هئچ بیر ایش گؤره بیلمیر، موخالیفت دایره‌میز محدودلاشمیش اولور.

ایکینجی سبب ایسه ایران‌دا اینگیلیسلرین علی ایله قاجار دؤولتینین دئوریلیب، یئرینه پهلویلر دؤولتینین یارادیلماسیدیر. بو دؤورده ساختا و یالان تاریخلر یازیلدی. پهلویلر حاکمیته گلندن سونرا ایرانین اساس سیاستی دیگر خالقلاری آسیمیلا ائتمه سیاستی اولدو، میللتلرین آسیمیلیاسییا اولونماسی سیاستینه باشلانیلدی. محمود افشار یزدی، محمدعلی فوروغی و باشقا یازی‌چیلار واسطه‌سیله ایران‌دا «واحید دیل، واحید میللت، واحید دین»شعاری ایله ایرانین چوخ میللت‌لی بیر اؤلکه‌دن واحید میللت‌لی اؤلکه‌یه چئویرمه‌یه باشلایاراق موختلیفلیین آرادان قالدیرماق قارشییا مقصد قویولدو. بئله کی، بو سیاسته گؤره، باشقا دیللر فارس دیلینین ایچین‌ده حل اولونمالی، فارس مدنیتی حاکم اولمالی، فارس بایراغی دالغالانمالی ایدی. ایران کلمه‌سی پانفارسلیغی اؤرت-باسدیر ائلمک اوچون یارانمیش بیر سؤز اولدو. بونونلا دا تورکلر گئتدیکجه اؤزگلشیر، اؤز کیملیکلرین‌دن اوزاقلاشاراق آسیمیلیاسییا اولونورلار. هر بیر شئی – اونیورسیتت، مکتبلر فارس دیلینده اولدوغو اوچون تورکلر و غیری –تورکلری ایجباری صورتده بو دیله سیغینماغا مجبور اولدو، دیگر دیللر ایسه ائوده، کوچه‌ده دانیشیلاراق محله حدینده قالدی.

آنا دیلین‌ده تحصیل اوچون کامپانییالار باشلادیلیر...

هر ایل مکتبلرین آچیلماسینا آز قالمیش میللی-مدنی فعاللار طرفیندن اعتراضلار اولور، اما تأسف کی، ایران بوتون باش وئرن آکسییالاری هئچه ساییر. گونئی آذربایجان‌دا کامپانییالار تشکیل اولونور کی، بیز آنا دیلیمیزی شعاردا یوخ، عملده گؤسترمه‌یه و رسمیلری دیلیمیزه حؤرمت ائلمه‌یه چاغیراق. بونون اوچون تورکجه کیتابلار آلمالیییق. هره بیر تورکجه کیتاب کامپانییاسینا قوشولمالی، اونو اوخومالیدیر. مادام کی، دیلیمیزین تدریس اولونماسینی ایستییریک، اما دؤولت طرفیندن بو قاداغا اولونوب، او زامان بیز بو کامپانییایا قوشولاراق تورکجه کیتابلار آلاق، تورکجه کیتاب یازانلارا تؤهفه‌لر وئرک و بونون نتیجه‌سین‌ده اوشاقلاریمیزی آسیمیلیاسییا اولماقدان قورویاق. شاگیردلریمیز ده بو مؤوضوعدا بوش دورمامالیدیرلار. اونلار تورک دیلینین گراماتیکاسی، اورفوقرافییاسینی اؤیرنمک اوچون چالیشمالیدیر. یازیلان کیتابلاری آلسینلار، بیلمدیکلرینی، نیین نه جور یازیلماسی قانونلارینی اؤیرنسینلر. بو یاخینلاردا ایرانین تحصیل ناظری آنا دیلینه قرضلی چیخیشلار ائلییب موصاحیبه‌لر وئردی. اونون همین چیخیشلاری ایسه چوخ تأسف دوغوردو و آسیمیلیاسییا سیاستینین داوامی ایدی.

Axar.az گونئیین دونیایا سسی اولسون...

Axar.az سایتینا ایسه گونئی آذربایجانین، ایران تورکلرینین دورومونو، گونده‌مینی، پروبلملرینی ایشیقلاندیریب، درج ائتدیره‌رک دونیایا چاتدیردیغی اوچون تشکورومو بیلدیریرم. بیزیم مطبوعاتا چیخیش پروبلمیمیز وار، اونا گؤره حاق سسیمیزی دونیایا چاتدیرا بیلمیریک. ایستردیم کی، ایران‌دا یاشایان تورکلره حساسیتینی چوخالتسین، آنالیز ائلسین، اونلارین ایستکلرینی ایسه دیله گتیره‌رک بیزیم سسیمیز اولسون.