آذربایجان دیلینین گراماتیکاسی

"ستارخان قهرماندیر." سؤزلری بیتمیش بیر فکری بیلدیریر، اونا گؤره ده جمله دیر. بورادا "دیر" شکیلچیسی فیکری تماملاییر. اگر او اولماسا، "ستارخان قهرمان" سؤزلری بیتمیش فکر بیلدیرمز. دئمک "دیر" شکیلچیسی "ستارخان" سؤزوله "قهرمان" سؤزونو بیر-بیرینه باغلاییر و "ستارخان" سؤزونو"خبر" ائدیر. بونا گؤره ده "دیر" شکیلچیسینه خبر علامتی دئییلیر. خبرعلامتلری شخصلره گؤره دییشیر. مثلا: آیدین معلمدیر..، سن مهندسسن.

خبر شکیلچیلری بونلاردیر:

١. بیرینجی شخصین تکی:

الف- سؤز سسیزله بیترسه، قالین سسلیلر ده"آم" اینجه لرده "اَم" اولار. مثلا: قهرمانام.. معلمم.

ب- سؤز سسلی ایله بیترسه، یوخاریداکی شکیلچیلر ایشلنر، لاکن ایکی سسلینی بیری-بیریندن آییرماق اوچون سؤزله شکیلچیلر آراسیندا "ی" سس سیز حرفی علاوه اولونور. مثلا: آتایام+ ننه یم.

٢. بیرینجی شخصین جمعی

الف- سؤز سسسیزله بیترسه، سون سسلی سینین قالین و یا اینجه لییینه گؤره دؤرد جور "یق" /یق- یک-وق- وک / شکیلچیسی ایشلنیر. مثلا: معلمیک، انسانیق، قوهوموق..

ب- سؤز سسلی ایله بیترسه، یوخاریداکی شکیلچیلر ایشلنر، لاکن ایکی سسلینی بیری- بیریندن آییرماق اوچون سؤزله شکیلچیلر آراسیندا "ی" سس سیز حرفی علاوه اولونور. مثلا: باجییق، چؤرکچییک.

٣. ایکینجی شخصین تکی:

هم سسلی، همده سس سیز حرفله بیتن کلمه لرین سون سسلیسی قالین اولسا، علامتی "سان" اگر اینجه اولسا، علامتی "سن" اولار. مثلا: باباسان، بؤیوکسن.

٤. ایکینجی شخصین جمعی.

هر جور کلمه نین سون سسلیسی ایله علاقدار دؤرد جور "سیز٤"/سیزﹾ+ سیز+سۇز+سۆز/ و یا سینیز٤/ سینیزﹾ+ سینیز+سۇنوز+سونۆز/ ایشلنر. مثلا: آنانیز، ننه سیز...

۵. اوچونجو سخصین تکی.

هر جور کلمه نین سون سسلیسی ایله علاقدار دؤرد جور "دیر٤"/ دیرﹾ+ د̂یر+ دور+ دۆر/ شکیلچیسی ایشلنر. مثلا: آنادیر، حکیمدیر، قوهومدور.

۶. اوچونجو سخصین جمعی:

اوچونچو شخصین تکینده اولان علامتلره "لار+لر" جمع علامتلری علاوه اولار. مثلا: حکیمدیرلر، قورخمازدیلار.

خبر علامتینین اینکاری: بو علامت " دئییل" دن عبارتدیر، خبر شکیلچیلری سؤزون اؤزونه یوخ، همین اینکار علامتینه علاوه اولار. مثلا:

من مهندس دئییل+م؛ بیز مهندس دئییل+یک

سن مهندس دئییل+سن؛ سیز مهندس دئییلسیز

او مهندس دئییل+ دیر؛ اونلار مهندس دئییل+دیرلر

خبر شکیلچیلرینی آشاغیداکی جدولده گؤرمک اولار:

خبر شکیلچیلری

شخصلر--------------------- قالین ---------------------------اینجه

تک ----------جعم ---------------------------------- تک ------------ جعم

I شخص ---انسان+ام ---انسان+یق ----------- سوروجو+یم ----- سوروجو+یوک

IIشخص--- انسان+سان --- انسان+سینیز ------ سوروجو+سن ----سوروجو+ سونوز

IIIشخص ---انسان+دیر--- انسان+دیرلار------ سوروجو+دور---- سوروجو+دورلر