آذربایجان دیلینین قرامماتیکاسی

اسم، صیفت، سای و دیگر نیطق حیصه‌لری یئرین‌ده ایشلنه‌ن سؤزلره عوضلیک دئییلیر. عوضلیکلر جمله‌ده مبتدا، خبر، تمام‌لیق، تعیین و ظرفلیک یئرین‌ده چیخیش ائده بیلیر. عوضلیکین معنا نؤعلری آشاغی‌داکیلاردیر:
۱. شخص عوضلیکلری: ایسمین یئرین‌ده ایشله‌دیله‌ن، کیم؟ نه؟ سواللارین‌دان بیرینه جواب وئرن عوضلیکلره شخص عوضلیکلری دئییلیر. شخص عوضلیکلری بونلاردیر:
آ) بیرینجی شخص: من (تک)، بیز (جمع)
ب) ایکینجی شخص: سن (تک)، سیز (جمع)
ج) اوچونجو شخص: او (تک)، اونلار (جمع)
بیرینجی و ایکینجی شخصی بیلدیرن عوضلیکلر همیشه اینسانا عایید اولور و کیم؟ سوالینا جواب وئریر. اوچونجو شخصی بیلدیرن عوضلیکلر ایسه هم اینسانا، هم ده جانسیز اشیا و حیوانلارا عایید اولا بیلیر. اینسانا عایید اولان‌دا کیم؟، جانسیز اشیا و حیوانا عایید اولاندا نه؟ سوالینا جواب اولورلار. مثلا: او، عقل‌لی اوغلان‌دیر.(کیم عقل‌لی اوغلان‌دیر؟ - او؛ ایته داش آتدیم. او زینگیلده‌دی. (نه زینگیلده‌دی؟ – او:) و س.
بوتون شخص عوضلیکلری ایسیم کیمی حال‌لانیر. مثلا: من، منیم، منی، منده، مندن و س.
شخص عوضلیکلری منسوبیت شکیل‌چی‌سی قبول ائتمیر.
نزاکت علامتی اولاراق دانیشیق‌دا، عادتا، سن عوضلیکی عوضینه سیز ایشلدیلیر. مثلا: سیز (سن) دوز دئمیرسینیز و س. نزاکت علامتی اولاراق "سن" عوضلیکینین "سیز" شکلینده ایشله‌نمه‌سی ایله ایکینجی شخصین جمعی اولان "سیز" عوضلیکینی قاریشدیرمایین.
قید: ایسیملر ییه‌لیک حالدا - این۴ شکیلچیسی قبول ائتدیی حالدا، من و بیز عوضلیکلری ییه‌لیک حالدا -یم شکیلچیسی ایله ایشلنیر. مثلا: من-یم، بیز-یم.
۲. غیری-معین عوضلیکلر: ایسیملرین یئرینده ایشله‌نه‌ن، غیری-معین شخصی (غیری-معین اشیانی) بیلدیره‌ن عوضلیکلره غیری-معین عوضلیکلر دئییلیر. غیری-معین عوضلیکلر بونلاردیر: بیری (بیری‌سی)، کیمی (کیمی‌سی)، کیم‌سه (کیم ایسه)، نه ایسه، هامی، بعضی (بعضیلری، بعضیسی)، هره، هر کس، هر شئی و س. بو عوضلیکلر ایسمین سواللارینا جواب اولور. بو عوضلیکلرین بیر قروپو قورولوشجا ساده (کی-می، هامی، بعضی و س.)، بیر قروپو ایسه مرکب-ترکیبی عوضلیکلر (کیم ایسه، نه ایسه، بیر نئچه‌سی و س.) حساب اولونور.
کیم ایسه، نه ایسه غیری-معین عوضلیکلریندن باشقا یئرده قا-لان غیری-معین عوضلیکلر حال‌لانیر.
غیری-معین عوضلیکلرین بیر قیسمی منسوبیت شکیل‌چی‌سی قبول ائد‌رک دییشیر. مثلا: هامیمیز، بیرینیز و س.
۳. اینکار عوضلیکلری: اینکار عوضلیکلری ده ایسیم یئرین‌ده ایشلنیر، ایسمین سواللارینا جواب وئریر. بو عوضلیکلرین اکثریتی "هئچ" سؤزونون کمکی ایله عمله گلیر. مثلا: هئچ کیم، هئچ نه، هئچ کس، کیمسه (هئچ کیم معناسیندا).
۴. ایشاره عوضلیکلری: ایشاره مقصدیله ایشله‌دیله‌ن عوضلیکلره ایشاره عوضلیکلری دئییلیر. ایشاره اوزلیکلری بونلاردیر: او، بو، ائله، بئله، هه-مین. او، بو، همین ایشاره عوضلیکلری، عادتا، صیفتین یئرین‌ده ایشلنیر، صیفتین سواللارینا جواب اولور. مثلا: بو کیتاب (هان‌سی کیتاب؟) ما-راقلی‌دیر. همین شخص (هان‌سی شخص؟) دوز دانیشمیر. او اوشاق (هان‌سی اوشاق؟) ساوادلی‌دیر و س.
ائله، بئله ایشاره عوضلیکلری هم صیفتین، هم ده ظرفین یئرینده ایش-لنیر. مثلا: بئله (ائله) آدامدان کیم اینجیر (صیفت)؛ ایشی ائله (بئله) گؤر کی، آخیردا خجالت چکمه‌یه‌سه‌ن.(ظرف).
ائله، بئله عوضلیکلری صیفت یئرین‌ده ایشله‌نه‌ن‌ده ایسیمله، ظرف یئرین-ده ایشله‌نه‌نده فعلله، حرکتله باغلی اولور.
او، بو عوضلیکلری اومونیم‌دیر. ایشاره بیلدیردیی کیمی، اشیانی گؤسترمک اوچون ده ایشلدیلیر و بو زامان ایسیم یئرین‌ده ایشلنیر. مثلا: بو، یاخشی‌دیر و س.
مبتدا وظیفه‌سین‌ده ایشله‌دیله‌ن او، بو عوضلیکلرین‌دن سونرا، عادتا وئرگول ایشاره‌سی قویولور. مثلا: بو، ماراقلی کیتاب‌دیر. او، قوشدور و س.
قید: مبتدا وظیفه‌سینده ایشله‌نه‌ن او، بو عوضلیکلریندن سونرا فعل و کؤمکچی نیطق حیصه‌سی گلرسه، عوضلیکلردن (او، بو) سونرا وئرگول ایشاره‌سی ایشلنمز. مثلا: او قاچیر. بو دا ماراق‌لیدیر و س.
۵. سوال عوضلیکلری: سوال بیلدیرن سؤزلره سوال عوضلیکلری دئییلیر. عوضلیکلری اوز ائتدیی نیطق حیصه‌سینین قرامماتیک علامتینی داشیییر و همین نیطق حیصه‌سینین سواللارینا جواب وئریر. ایسمین سوالینی عوض ائد‌نده (مثلا: کیم؟) ایسیم کیمی حاللانیر، جمعلنیر و منسوبیته گؤره دییشیر. دیگر نیطق حیصه‌لرینی عوض ائتدیکده ایسه اونلارین علامتلرینی داشیییر.
۶. تعیینی عوضلیکلر: اشیانی عمومی شکیلده معین ائتمک اوچون ایشله‌دیله‌ن عوضلیکلره تعیینی عوضلیکلر دئییلیر. تعیینی عوضلیکلر آشاغیداکیلاردیر: هر، بوتون، فیلان، اؤز. بو عوضلیکلر صیفتی اوز ائدیر و سینتاکتیک تحلیل زامانی تعیین یئرینده ایشلنیر.
۷. قاییدیش عوضلیکی: اؤز عوضلیکی منسوبیت شکیلچی‌سی قبول ائتدیکده تعیینی عوضلیک اولماق خصوصیتینی ایتیریر و قاییدیش عوضلیکی آدلانیر. اؤز - اؤزوم، اؤزون، اؤزو. قاییدیش عوضلیکی ایسیم یئرین‌ده ایشلنیر و ایسیم کیمی حاللانیر. مثلاً:
آدلیق حال- اؤزوم اؤزون اؤزو
ییه‌لیک حال- اؤزومون اؤزونون اؤزونون
یؤنلوک حال- اؤزومه اؤزونه اؤزونه
تأثیرلیک - اؤزومو اؤزونو اؤزونو
یئرلیک حال - اؤزوم‌ده اؤزون‌ده اؤزون‌ده
چیخیش‌لیق حال - اؤزوم‌دن اؤزون‌دن اؤزون‌دن