Axar.az قولوزاده ناصر واقیف اوغلونون "درویشین دوغوشو" آدلی حکایهسینی تقدیم ائدیر:
حکایهمیز ۵۰۰ ایل بوندان اؤنجه، جننت مملکتیمیز آذربایجانین گونئیینده، قدیم اوغوز یوردو، مقدس شئیخلر تورپاغی، تانریچیلیغین بئشیی و قورویوجوسو اردبیلده او زامانلار باش وئرهن حادثهلری آنلاتاجاقدیر. (حکایهنین تام اولاراق تأثیرینه قاپیلماق اوچون اوخویارکهن صوفی-قیزیلباش موسیقیلریندن بیرینه قولاق آسمانیز مصلحت اولونور...
اردبیلین قیراق کندلریندن بیرینده کرم خان آدیندا بیر کیچیک مولکدار یاشاییردی. ایشی-گوجو تصروفات ایشلری اولان بو اوزو نورلو، قلبی تمیز، یاشی قیرخی آدلامیش شخسین گئنیش اوتلاق ساحهلری، اونلارلا مال-قاراسی، قویونو، کئچیسی و اکین ساحهلری اولماسینا باخمایاراق کرهم خان اؤزونده چوخ موتوازی، ساده، کاسیبین، یوخسولون قئیدینه قالان، دایما اؤز دردینی قیراغا قویوب ائل دردینی دوشونهن بیر اینسان ایدی. اترافینداکی اینسانلار اونو چوخ سئوردی، سایاردی. دوستلاری اونون بیر سؤزونو هئچ واخت ایکی ائتمزدی. خیدمتینده اولان آداملار دا خترینی چوخ ایستیردی کرهم خانین. چونکی باشقا مولکدارلاردان فرقلی اولاراق کرهم خان هئچ واخت خیدمتینده اولان اینسانلاری خیردا بهانهلره اصلا اینجیتمز، اونلارین هالییلا دایم ماراقلانار، کورلوق چکمهسینه ایمکان وئرمزدی. مس بونا گؤره اردبیلین هر یئرینده اونون آدی دایما ائشیدیلیر، هر کس اونا حؤرمتله یاناشیر، مقدس شئیخلردن سونرا اونا خصوصی رغبت بسلییردیلر. کرهم خان دا اؤز نؤوبهسینده خالقین اونا اولان بو ائتیمادینی هر زامان دوغرولتماغا چالیشیر، باجاردیقجا قوسور ایشلهمهمهیه دقت ائدیردی.
کرم خان سویجا شاهسئوهن طایفسیندان ایدی. اونون نسلیندن چوخ بؤیوک اینسانلار چیخمیشدی تاریخاً. ائله آنلاتاجاغیمیز بو حکایهده ده شاهسئوهنلرین او دؤور آذربایجان تاریخیندهکی خصوصی یئرینی گؤسترجییک. هر شئی کرهم خانین ۴۰ یاشیندان سونرا اطراف کندلردن گلن بیر درویشین مسلهتیله «مقدس قیرخلار»-آ قوشولماسییلا باشلادی. مقدس قیرخلار اردبیلین دینی تریقت سیستئمینین آلت پیللهسی ایدی. و اورایا اینسانلار آنجاق خصوصی موشاهیدهدن سونرا رهبرلیین - آلی شئیخ هئیتینین قراری و شخصاً آغا درویشین تاپشیریغی ایله سئچیلیردی. عموماً بو سیستئم ایسه یالنیز دینی تریقتین تبلیغاتی و یاشادیلماسی دئییل، عینی زاماندا دؤولتین گیزلی «خبرلشمه قورومو» و «محافظه سیستئمی» ایدی. نه خوشبخت کرهم خانا کی بوندان سونرا او دا هر شئیدن مقدس سایدیغی دؤولتین محافظهسینده ایشتیراک ائدجکدی.
کرهم خانا ایلک اؤنجهلر رهبرلیک طرفیندن چوخ ساده تاپشیریقلار وئریلسه ده واخت-وعده یئتیشدیینده دؤولت و میللت اوچون اولدوقجا حیاتی آنلام داشییان بیر واجیب تاپریشیق یئرینه یئتیرجیی دئییلمیشدی. کرهم خان دا بوندان سونراکی حیاتینی بؤیوک هیهجانلا کئچیریر، هر بیر ایشینه مسولیتله یاناشیر، سهو ائتمهمهیه چالیشیردی. چونکی یاخشی بیلیردی کی ان آز ۵۰۰۰ ایللیک گیزلی بیر سیستئمین بیر پارچاسی اولماق نه دئمکدیر. بوردا سهو ائتمک اصلا اولمازدی. بیرجه سهو بوتون اولوسون حیاتینی تهلوکهیه آتا بیلردی.
بو زامانا قدر ندنسه هئچ عائله حیاتی حاقیندا دوشونمهیهن، قارداشلاریندان فرقلی اولاراق ائولهنمهیهن کرهم خان آلی شئیخ هئیتینین قراری ایله بیر قیپچاق طایفهسیندان اولان خانیملا قیسا مدتده عائله قوردو و ۹ آیدان سونرا گؤزللیگی، یاراشیغی ایله بیر آی پارچاسیندان فرقلهنمهیهن، اوزو سانکی گونش کیمی نور ساچان اوغلان اوشاغی دونیایا گلدی. آدینی قدیم تورک آدلاریندان اولان ائلخان آدینی قویدولار. ائلخان دا اون بئش یاشینا چاتانا قدر مقدس قیرخلارین خصوصی نظارتینده، آلی شئیخ هئیتینین تاپشیریقلارییلا کرهم خانین تربییهسینده بؤیودو. ۱۵ یاشینا چاتاندا ایسه اونو بیر نئچه سیناقدان سونرا، بیر قروپ درویشین موشاییتیله ساوالان داغینا آپاردیلار. بو ارفهده کرهم خان چوخ هیهجان کئچیریردی، چونکی اوغلونون، یئگانه اؤولادینین بوندان سونراکی تالئیی آرتیق مویینلشمیشدی و هله کی کرهم خانین هئچ بیر خیردا دئتالدان بئله خبری یوخ ایدی.
ساوالان داغینا چاتاندا ائلخان اترافینداکی یئددی نفرلیک درویش هئیتینین اونا قارشی قریبه باخیشلاری و یاواش-یاواش باشلادیقلاری دینی آیین سببیندن تعجبله، آجیزلیکله دایانمیشدی. درویشلردن بیری اوزون، قهویی لیباسیندان چیخاردیغی نئیی دورمادان چالماغا باشلادی. دیگری ده یئرده بارداش قوروب کوریینه آسدیغی سازی آشیردی و نئیی موشاییت ائتدی. اوچونجو درویش ایسه علینده گتیردیی «شامان قاوالی»-نی اللریله چالماغا، دؤردونجو ایسه اونلارین اطرافیندا دؤنهرک اوخوماغا باشلادی:
بیز ماقلارین داوامیییق،
مورشیدی-کامیل آشیییق.
قاملار بیزیم ددهمیزدیر،
بیز تانرینین اسگریگیک...
بئشینجی اونون سسینه سس وئردی:
تاریخده چوخ آدیمیز وار،
گؤی تانریتک هامیمیز وار.
خوجا، خاجه، موللا بیزیک،
قوتلو روهتک جانیمیز وار...
آلتینجی داوام ائتدی:
مقدسدیر هر بیر اوجاق،
جان صوفیلر قوجاق-قوجاق.
جمع اولالیم اردبیلده،
ساوالانا بیر یول آچاق...
یئددینجی درویش دریندن بیر زنگوله ووردو و سون دفعه او، اوخودو:
مانی منهم، مزدک منهم،
اود عسگری بابک منهم،
منسور منهم، نسیمییهم،
دوغمامیش «اولو ارک» منهم...
ائلخان سون آدی چکیلهن اولو ارکین کیم اولدوغونو چوخ دوشوندو، اما تاپا بیلمهدی. چونکی یئددینجی درویش اونا «هله دوغمامیش» دئمیشدی. دئمهلی دوغولاجاقدی. اما دوغولاجاقدیسا بو درویشلر اونو هارادان تانیییردیلار، دئیه درین دوشونجهلره دالدی ائلخان. اترافینداکی شخصلرین نئجه ده ایلاهی وارلیقلار اولدوغونو دئیهسهن ایندی درک ائتمیشدی. ایچیندن گلن بیر سس اونا «سن داوام ائت» دئدی سانکی بیردن و ائلخان یئرینده دایانا بیلمهییب درویشلرین اطرافیندا دؤنهرک اوخوماغا باشلادی:
هو، جانلار، هو جانلار، هو!
گؤک تئنقری بیزی آنار، هو!
قیزیلباشلیق، سرداریق بیز،
دورماسین، آخسین قانلار، هو!
هم ائلخان اؤزو ، هم اترافینداکی درویشلر اونون بو حرکتینه چوخ تججوبلنمیشدی. چونکی بو سؤزلر نئجه، هارادان ائلخانین آغلینا گلمیشدی بیلینمیردی. اما درویشلردن بیری- ان یاشلی اولانی بیرانلیق گولومسهدی و دئیهسهن ائلخانین تیلسیمینی آنلامیشدی. اونا یاخین گلهرک علینی اوزونه چکدی و اوجادان – «سن آرتیق درویش اولورسان» – دئدی. ائلخانسا بو سؤزلرین قارشیسیندا هیهجانلا ائلجه دوروب نه ائدجیینی بیلمهدی. درویشلر بیر نئچه دفعه بو دینی ریتوالی ایجرا ائتدیلر. ائلخان دا اونا قوشولدو. سونرا ان یاشلی درویشین تاپشیریغییلا ساوالان داغینین یوکسکلیینه دوغرو قالخماغا باشلادیلار. بیر مدت گئتدیکدن سونرا بیر درین ماغارایا چاتدیلار و ایچری گیردیلر. ائلخان بوردا نه ایله قارشیلاشاجاغینی بیلمهسه ده بایاقکی دینی ریتوال اونا یامانجا روح وئرمیشدی. سانکی بیر آندا قوللارینا گوج، گؤزلرینه ایشیق گلمیشدی. اؤزونو افراسیاب قدر گوجلو بیری ساییردی ایندی. بیر مدت قارانلیق بیر یئرده گؤزلهدیلر. سونرا اوزاق درینلیکدن بیر آلوو اونلارین دقتینی چکدی، ان چوخ دا ائلخان ناراحات اولماغا باشلادی. آلوو گئتدیکجه یاخینلاشدی و ساچی-ساققالی اوز-گؤزونه قاریشمیش، اوجا بویلو، یاشی یوزو آدلامیش بیر نورانی قوجا اونلارین تام قارشیسیندا دایاندی. ائله او آنداجا بوتون درویشلر اونون قارشیسیندا دیز چؤکدولر، ائلخان دا بیر آندا قورخدو و دیز چؤکدو. قوجا گولومسهیهرک علیندهکی آلوولا یانان اودون پارچاسینی اونلارین باشینا ۳ دفعه دولادی و بو سؤزلری بیر نئچه دفعه تکرار ائتدی:
- اولو گؤک تئنقری سیزه یار اولسون! اوجا خیزیر سلطان سیزه یار اولسون! شاهی-مردان علی سیزه یار اولسون!
درویشلر ده اونا جاواب اولاراق اوچ دفعه، اوجادان «هو!» دئدیلر. سونرا هر کس آیاغا قالخدی. ائلخان دا هیهجاندان سس-اسه قالخدی و درین نفس آلاراق قوجانی ایزلهدی. قوجاسا اؤز نؤوبهسینده اونو اللریله سیغاللادی. سونرا ایشارتیله درویشلر لیباسلاریندا گیزلتدیکلری آغاج پارچالارینی قوجانین یانان آغاجینا یاخینلاشدیردیلار. هامیسی سیرایلا یاندی و اطراف داها دا ایشیقلاندی. ائلخان او آن قارشیسیندا ماوی گؤزلو، بیاز تئنلی بیر کیشینین اوزوندهکی گؤزللیکله قاریشیق واهیمه هیسسی یارادان گؤرونوشونه هئیرانلیقلا تاماشا ائتدی. قوجا بیر مدت سونرا دیللهندی:
- اولو قام آتا سیزه یار اولسون، درویشلر!
درویشلر هامیسی بیر آغیزدان اونا جاواب وئردیلر:
- درویشلر یولوندا جان وئرسین، اولو قام آتا!
ائلخان داها دا آرتان حیرتینی گیزلتمهیهرک، قوجایا باخدی و بیر آندا اؤزونده جسارت تاپاراق اونا بیر سوال وئردی:
- اولو قام آتا، سن کیمسهن، بیز بورا نیه گلمیشیک؟
اولو قام آتا گولومسهدی و اونا نورانی باخیشلارلا باخاراق دئدی:
- من دینیمیزین و اولوسوموزون آلی قورویوجوسویام، ائلخان. بو تؤره بئش مین ایلدیر وار و بوندان سونرا سن ده بو تؤرهنین آیریلماز بیر پارچاسی اولاجاقسان.
ائلخان داها دا جسارتلنهرک بیر آز راحتلادی و بیر ده سوال وئرمهیه قرار وئردی:
- اولو قام آتا، بو نه تؤرهدیر ائله، گؤک تئنقریچیلیک، یوخسا؟
اولو قام آتا بیر داها گولومسهدی و ائلخانین باشینی سیغاللایاراق جاواب وئردی:
- اؤیرهنهجکسهن، هر شئیی زامانلا اؤیرهنهجکسهن، ائلخان. بو گون ایسه بوردا سنین درویش اولمانی قوتلایاجاغیق.
ائلخان همین گون بیر نئچه فرقلی دینی ریتوالدا ایشتیراک ائتدی و ائوه دؤندویو زامان آتا-آناسینین اونا نئجه حیرتله باخدیغینا دا تعجبلهنمهدی. چونکی اونون اوزو همیشکیندن داها آیدین، داها نورلو اولموش، گؤزلرینین رنگی ایسه بیر آنداجا دییشیلمیش، قهوییدن معاویه دؤنموشدو. ایچدهن-ایچه هیسس ائدیردی، او آرتیق درویش اولموشدو...
بیر نئچه گوندن سونرا مملکتین هر بیر یئرینه بؤیوک بیر سس-سدا یاییلدی – «مورشیدی-کامیلیمیز، رهبریمیز، باشبوغوموز، خاقانیمیز شاه ایسماییل صفوی» دوغولدو. ائلخانینسا آرتیق او حیاتی تاپشیریغی بللی اولدو. شاهین – شئیخین آلی قورویوجوسو اولدو ائلخان آلی شئیخ هئیتینین قراری ایله... آلی قورویوجونونسا اساس ایشی بیر اینسان اوغلونا، بیر اینس-جینسه وارلیغینی بللی ائتمهدن یاشامالی و رهبرلیین اونا وئردیی تاپشیریقلاری یئرینه یئتیرمهلی ایدی... البت بونا گؤره ده آلی قورویوجولار حاقیندا هئچ واخت، هئچ یئرده دانیشیلمایاجاق، آدلاری چکیلمهیهجک، اونلار تاریخه دوشمهیهجکلردی...
