Kult.az نامیق حاجی حیدرلی-نین ایتمیش مو قطعه‌سی(قاره) حاقیندا یازیسینی تقدیم ائدیر:

بیر زمانلار ساکت اوکیاندا موجود اولموش مو قطعه‌سی ۱۲–۱۴ مین ایل اول یئرآلتی تکانلار نتیجه‌سینده اوکیانین درینلیکلرینده غیب اولان سیویلیزاسییانین آدیدیر. فرضیه‌لره گؤره، مو قطعه‌سی آوسترالییا ماتریکیندن ایکی دفعه بؤیوک اولوب. بو قطعه‌ده ۵۰–۷۰ مین ایل اول سیویلیزاسییا ان یوکسک حده چاتیب. ۲۰-جی یوزیللیین اوللرینه قدر مو قطعه‌سی ایله باغلی بوتون بیلگیلر فولکلور موستوی‌سینده ایدی و اونون حاقیندا دئییلنلر میف و افسانه حساب اولونوردو. ایلک دفعه انگلیس عالیمی جیمز چؤرچوارد بو قطعه حاقیندا علمی آراشدیرمالارا باشلادی و ۵۰ ایللیک تدقیقاتلاردان سونرا، نهایت، ایتمیش قطعه و اونون غیب اولموش مدنیتی حاقیندا علمی دلیللرله چیخیش ائتدی. بئله‌لیکله، مو موضوع-سو جدی علمی آراشدیرمالارین اوبیکتینه چئوریلدی.

سونرالار بو آراشدیرمالارین داوامچی‌سی کیمی تورکیه‌لی تحسین مایاتپک مکسیکادا ماراقلی فاکتلارلا قارشیلاشیر. او، بورادا اون مین ایللرله یاشی اولان لوحه اوزرینده‌کی یازیلار و اشاره‌لرله تانیش اولور. ماییالارین آی-اولدوز سیموولوندان استفاده ائتدیکلرینی، مدنیتلرینده شامانیزمین ایزلرینین اولدو­غونو گؤرور و چوخ تعجبلنیر. مکسیکادا چالیشدیغی ۳ ایل (۱۹۳۵–۱۹۳۸) عرضینده تحسین مایاتپک گؤردوکلرینی و آراشدیرمالارینی منتظم اولاراق راپورت شکلنده هم آتاتورکه، هم ده تورک دیل و تاریخ قورومونا گؤندریر. اونون راپورتلاری ۳ جلدلیک کتاب حالیندا توپلانیر. اما گؤندردیی ۳ جلدلیک ال‌یازمانین ۳-جو جلدینین ده طالعیی مو قطعه‌سینین طالعیی کیمی اولور. ۱۹۷۰-جی ایلده ال‌یازمانین ۳-جو جلدی تورک دیل و تاریخ قورومونون آرخیویندن یوخا چیخیر. بو جلدده اسکی ماییا اینانجلاری، عبادت و اعتقادلارینین قدیم تورک اینانجلاری ایله اوخشارلیغیندان بحث اولونوردو.

بونونلا بئله، مکسیکادا تاپیلان لوحه‌لر مو قطعه‌سینین سرینی چؤزمک اوچون تحسین مایاتپکه یاردیمچی اولموشدو. اما آمریکالی گئولوگ ویلیام نیون ۱۹۲۰-جی ایللردن باشلایاراق مکسیکادا آختاریشلار آپارسا دا، اوزون ایللر کئچمه‌سینه باخمایاراق لوحه‌لرین اوزرینه یازیلانلارین سرینی چؤزه بیلممیشدی. قدیم مدنیتین سرلرینی اؤزونده گیزله‌ین لوحه‌لرین بعضیلرینین ۲۲ مین یاشی واردی.

قید ائتدییمیز کیمی، بو لوحه‌لری ایلک اوخویان جیمز چؤرچوارد ایدی. او بو منبعلره استنادن قطعیتله سؤیلییردی کی، قدیم دنیادا بیزدن داها اوستون انسانلار و داها یوکسک مدنیت اولوب. بو لوحه‌لر، اصلینده، بیزه معلوم اولان قدیم هند، بابل، سومر، مصر، مایا و تورک مدنیتلرینین مو مدنیتینین وارثی اولدوغونو گؤستریردی.

تاپینتیلار مو مدنیتینین بوتون مدنیتلرین آناسی، بئشیی اولدوغونو تصدیق ائدیردی. تحسین مایاتپکین قارشی‌سیندا دایانان اساس سوال دا محض بو ایدی: ان قدیم مدنیتین – مو مدنیتینین قدیم تورک مدنیتی ایله نه کیمی علاقه‌سی وار؟

او، تورکیه‌یه گؤندردیی راپورتلارین بیرینده یازیردی:

«۷۰ مین ایل اؤنجه مونو ترک ائدیب یولا چیخان یوکسک علم صاحبی اولان انسانلار اوچ مختلف استقامت سئچدیلر. اونلار آسیا، آوروپا و آفریکا قطعه‌لرینه یاییلدیلار و یوکسک مدنیتلرینی ده اؤزلری ایله بو یئرلره داشیدیلار. ایلک یولا چیخانلار مو قطعه‌سیندن مایا آدییلا چیخاراق آسیانین شرقینده اویغور آدی آلان مو اؤولادلاری ایدی».

جیمز چؤرچوارد دا مایا­لارین و اویغورلارین کؤکلری­نین مو قطعه‌سیندن گلمه‌سی و دنیایا مدنیتین ایلک دفعه اونلار طرفیندن یاییلماسی احتمالی ایله راضیلاشیر.

تحسین مایاتپک راپورتونا داوام ائد‌رک یازیردی:

«اویغورلار آسیانین شرقیندن گمیلرله چیخاراق اورادان اورتا آسیایا، بالکانلارا و نهایت، بریتانیانین، اسپانیانین شمالینا قدر یاییلیبلار. بئله‌جه، آسیادان آوروپانین غربینه قدر مو مدنیتینی، دقیق دئسک، قدیم تورک مدنیتینی یاییبلار».

تحسین مایاتپک اؤز راپورتلارین‌دا تکجه جیمز چؤرچواردین آراشدیر­مالارینا اساسلانمیردی. او، مایا دیلینی آراشدیریر و بو دیلله تورک دیلی آراسیندا اوخشار و یا عینی اولان یوزلرله سؤزو نمونه گتیریردی.

تورکلرین ایلک مسکنی

تحسین مایاتپک جیمسز چؤرچواردین آراشدیرمالارینا، یازدیقلارینا و آرخئولوژی قازینتیلار زمانی اوزه چیخان لوحه‌لردن آلینان بیلگیلره اساسلاناراق یازیردی:

«قدیم تورکلرین ایلک وطنی و کؤکو ایندییه قدر بیلدییمیزین عکسینه اولاراق اورتا آسیا دئییل، ساکت اوکیاندا ۲۰۰ مین ایل اؤز موجودلوغونو قورویوب ساخلامیش و سونرا سو آلتیندا قالمیش مو قطعه‌سی اولوب. مو قطعه‌سینین اهالی‌سی اورتا آسیا­یا، مسوپوتامییایا، مصره کؤچ ائتمیش و بورادا یوکسک مدنیتلرینی، دیللرینی و اینانجلارینی یایمیشلار. بو انسانلارین بیر قسمی هندیستانین غربیندن گمیلرله بصره کؤرفزینین شمالینداکی فرات چایینین منبعیینه چاتاراق سونرالار بو یئرلرده آکاد و بیر قدر شمالدا سومر اهالی‌سی کیمی تانیندیلار».

سونرالار دا تورکیه عالملری سینان میدان، مواز ایلمییه چیغ و باشقالاری بو یؤنده تدقیقاتلاری اوغورلا داوام ائتدیردیلر.

مایا و آذربایجان دیلینده اوخشار سؤزلر

مایا و تورک دیلینده، دئمه‌لی، هم ده آذربایجان دیلینده ایشله‌نن یوزلرله اوخشار و یا اورتاق سؤز وار. اونلاردان بعضیلرینه دقت ائدک:

آخال – آخینتی، سو آخینتیسی، گؤل
آکاآن – سو آخینی، سل
باآت – بالتا
بال – بالدیز
بیک – بوکولموش
چاکاو – آتش، اود، یاندیر­ماق
الکاآب – بارماق (ال بار­ماغی)
ائمن – ائنمک
قالاآن – قالماق، زندان
کار – قار
کین – گونش، گون، چاغ
کاباه – قاباق، اؤن طرف
کوچ – گوج، قوت؛ دیرنیش
سون – سون، سونوج
سولان – سولانماق، سو­یا باتیرماق، یاخالاماق
تاساه – داشیماق، گ­تیرمک
توی – توک، ساچ
یالات – یالاماق، دادینا باخماق و سایر

تاپینتیلار و دلیللر

مو مدنیتینین موجودلوغونو ثبوت ائد‌ن دلیللر دئییلنلرین هئچ ده افسانه اولمادیغینی ثبوت ائتمکده‌دیر. اونلاردان بعضیلرینه دقت ائدک:

– ساکت اوکیاندا بیر زمانلار مو قطعه‌سینین موجود اولدوغو اراضیلرده‌کی بعضی آدالاردا اولان ماغارالاردا یاشی یوز مین ایللرله اؤلچولن رسملر تاپیلیب؛

– بورادا بیر زمانلار اینانج یئری اولدوغو احتمال ائدیلن عابده قالیقلارینا راست گلینیب؛

– بو اراضیده‌کی سویون آلتیندا هون­دورلویو اون متردن یوکسک اولان پیرامیدالار آشکارلانیب؛

– ساکت اوکیاندا یئرلشن پاسکالیا آداسیندا آغیرلیغی تنلارلا اؤلچولن هیکل قالیقلاری تاپیلیب؛

– بارنئو آداسیندا یاشی ۳۸ مین ایل اولدوغو تخمین ائدیلن قوماش پارچا قالیقلاری آشکارلانیب و سایر

گؤروندویو کیمی، بو، کفایت قدر جدی موضوع-دور. دوشونورم کی، مو قطعه‌سینین وارلیغینی، مایا مدنیتینی، اسکی سومر و آکاد، ائلجه ده دیگر سیویلیزاسییالاری دریندن اؤیرنمک، آذربایجان مدنیتینین بو قدیم مدنیتلرله علاقه‌سینی آشکارا چیخارماق اوچون جدی علمی آراشدیرمالارا احتیاج وار.