اوزون ایللردیر ارمنیلر تاریخ علمینده مانیپولیاسیا ائد‌رک گویا «ایلک خریستیان خالق» ایمیجی یارادیرلار. تاریخی قایناقلارا چیخیشی اولان دونیا عالیملری بیلیرلر کی، های-بوشا طایفاسی، ماکیاولیست بیر یاناشما ایله بیر سیرا سیاسی حسابلاردان اؤتری آلبانلارین میراثینا صاحبله‌نمه‌یه چالیشیبلار. خصوصیله ارمنی تاریخچیلرین؛ ارمنیلرین تاریخین ایلک خریستیان دولتی اولدوغونو وورغولاماسی خریستیان دونیاسیندان دستک آلا بیلمک اوچون تطبیق اولونان بیر ایستراتگییادیر. اؤزونه «های» دئین، «هایک/هائیک» آدلی بیر آتادان تؤردیکلری افسانه‌سینی یاشادان و بو گون دونیانین «ارمنی» آدلاندیردیغی میللتین تاریخده جغرافی بیر ترمین اولاراق ایستیفاده اولونان ارمنیستان/آرمنیا آدی ایله هئچ بیر علاقه‌سی یوخدور.

بؤلگه‌ده اوزون ایللر حاکمیت قوران آسورییا، میدییا، فارس، پارت یازیلاری ایله کسئنوفونون «آناباسی»سی و ایسترابونون «جغرافیاسی»ندا "های"دان و یوکسک اؤلکه معناسینی وئره‌ن «هایاستان»دان بحث ائدیلمه‌مکده‌دیر. (باخ: ائردال ایلتئر، «ارمنیستان آدی، منشعی و بازی ارمنی ادعالاری اوزرینه»، ارمنی آراشتیرمالاری، سایی ۶، یاز ۲۰۰۲).

ارمنیلر بوتون دونیایا آلبانلارا مخصوص مناستیرلاری اؤز کیلسه‌لری کیمی تقدیم ائدیرلر. بو کیمی اونلارلا ارمنیلشدیریلمیش کیلسه و مناستیر گؤسترمک اولار. میلا آوراهام «اینترناشنال سوسیتی پروژکتس»ده یازیر کی، گورجو کیلسه‌سیندن فرقلی اولاراق، آلبان کیلسه‌سی قفقاز آلبانییاسیندا «عینی دیندنیک» دئیه‌رک آلبانلاری ارمنیلشدیرمه‌یه چالیشان ارمنی کشیشلرین تله‌سینه دوشوب.

۱۹۱۷-جی ایلده «روس-چین لغتی» آدلی کیتاب نشر ائدیلیر. بو کیتابدا بیزی ماراقلاندیران بیر مقام وار. روس دیلیندن چین دیلینه ترجمه‌ده «آلبان» سؤزونو «آذربایجان» دیه ترجمه ائدیرلر. بو باره‌ده اولجاس سلیمانوو دا اؤز اثرین‌ده قید ائدیر. (باخ: Олжас Сулейменов. «Литература – это жизнь: о литературе и литераторах»، Издательский дом «Библиотека Олжаса»، Алматы، ۲۰۱۱ г).

فرانسیز شرقشوناسی ائژئن بورئ بو ساحه‌ده تدقیقاتلارینی قافقازدا آپاریب و بو گونه قدر اؤز سندلرینی اوزه چیخارمایان ارمنیلرین مشهور ماتداران آرخیوینده چالیشاندان سونرا اعتراف ائتمیشدیر کی، اونو مجبور ائدیردیلر کی، آلبان دیلینی ارمنی دیلی کیمی تدقیق اتسین، لاکین او بونو ائتمه‌ییب. ۱۸۳۸–جی ایلده فرانسا علملر آکادمییاسینا اونوانلادیغی بیر معروضه‌سینده بیلدیریردی کی، الیازمالارین بیرینده او، آلبان الیفباسینی آشکارا چیخاریب. اونون یازدیغینا گؤره، بو الیفبانین ارمنی الیفباسی ایله هئچ بیر علاقه‌سی یوخدور.

بو یازیدا اساس هدفیمیز بودور: ایلک خریستیانلیق هاردا یاییلیب و هانسی خالق اونو قبول ائدیب؟

بو سوالین جوابینا کئچمزدن اؤنجه قیسا هاشییه چیخاق کی، خریستیانلیق شرق دینی‌دیر. یئروسلیم‌ده عیسی مسیح‌له باشلایان حرکات حواریلری ایله گئنیشله‌نمه پروسسینه قدم قویوب.

بیزیم سوالین جوابینی ایسه نه آذربایجان میللی علملر آکادمیاسی، نه بیزیم تاریخچیلر، نه ده دین اوزره اکسپرتلر یوخ، ۲۰۲۲-جی ایلین دکابریندا کهنه قدس شهرینین یاخینلیغیندا ارامیزدان اول ۱-جی عصره عایید الیازما آشکار ائد‌رک، اونو تدقیق ائد‌ن آلمان آرخیولوقو هارالد لیوبکئ، فرانسیز تدقیقاتچی ساواری پیر اتیئن و ایتالیان تاریخچی‌سی آککولتی ماریانی بندتتو وئریر.

(شکیل‌ده هارالد لوبک، کریستیان مونت، ساواری پیرر اتینن و آککولتی ماریانی بندئتتو قازینتیلار زامانی. دکابر ۲۰۲۲).

هارالد لیوبکنین ترجمه ائتدیی الیازمادا یازیلیر:

«اورادا آراکس چایینین جنوبوندا و معاصر غربی ایران اراضی‌سینده یرلشن آدربیجان دولتی وار. صحبت ائله بیر دؤلت‌دن گئدیر کی، قونشولاری – بوتپرست ایران، او زامانلار یاخین شرقین مهم اراضیلرینه صاحب اولان روما ایمپرییاسینین دوشمنچیلیینه و باسقیسینا باخمایاراق، خریستیانلیغی ساتراپلاری ایله بیرگه اساس دینی اعلان ائتمیشدی«.

متنینین ترجمه‌سینی اولدوغو کیمی یازیرام:

«آراکس چایینین جنوبوندا،

بؤیوک ادربیجان شاهی مولبک فینار-اویقولو (اوغلو)،

بانوی-ر آیین‌دا بیر یای گونونده (۷۴-جو ایلده)

خریستیان‌لیغی بوتون کاتامرا'نین دینی اولاراق اعلان ائتدی».

الیازمادان ترجمه‌دن بلی اولور کی، ادربیجان دولتی خریستیانلیغی، «بوتون کاتامرانین دینی» کیمی ارامیزین ۷۴-جو ایلده دولت دینی اعلان ائدیب.

آرخیولوق ساواری پیئر اتینین فیکرینجه، صحبت «ایرانین» ایندیکی شمال-غرب حیصه‌سینین معاصر جنوبی قفقاز آذربایجان دولتیندن گئدیر.

او، همچینین قید ائدیب کی، معاصر آذربایجان بیرباشا ادربیجان دولتینین نسلیندندیر و آلمان و فرانسیز متخصصلرینین سونراکی آراشدیرمالاری زامانی ایلک دفعه خریستیانلیغی دولت دینی کیمی قبول ائتمیش قدیم آذربایجان دولتی حاقیندا یئنی فیکیرلر کشف ائدیلیر.

قیسا اولاراق قید ائتمک لازیم‌دیر کی، خریستیانلیق آذربایجان اراضی‌سینه یئنی ارانین ایلک عصرلرینده، هله عیسی مسیحین حواریلری دؤورونده قفقاز آلبانییاسی واسطه‌سیله نفوذ ائتمیشدیر. ۷۰-جی ایلده یروسلیمیندن (قدس‌دن) یهودیلرین قفقازا کؤچورولمه‌سی گوجلنیر. گلنلر عیسینین گؤستردیی معجزه‌لردن دانیشیرلار، عیسینین مسیح اولدوغو حاقیندا موژده‌نی یاییردیلار. بو جور تبلیغین تأثیری آلتیندا بؤلگه‌ده ایلک خریستیان اجمالاری یارانیر.

آلبانییادا خریستیانلیغین یاییلماسی حواریلردن وارفولومی و فاددیین آدلاری ایله باغلیدیر. حواری فاددیین شاگیردلریندن بیری اولان یلیسی یئروسلیمین بیرینجی پاتریارخی یعقوبون خیر-دعاسی ایله یئنی دینی تبلیغ ائده-ائده آقوان دیارینا گلیب چیخمیش و کیش آدلی یئرده کیلسه تیکمیشدیر. بو کیلسه ارمنیستان‌داکی بیرینجی خریستیان کیلسه‌سیندن قاباق تیکیلمیشدیر. آلبان آپوستول کیلسه‌سی اؤز منشعینه گؤره ایلکین چاغیندان بیلاواسطه یروسلیمله، یئروسلیمین کیلسه‌سی ایله، سونرالار ایسه یئروسلیمین پاتریارخلیغی ایله باغلی اولوب.

قفقاز آلبانییاسی حاقین‌دا یازیلمیش تدقیقاتلارا گؤره، V–VIII عصرلرده بو اراضیلرده ۱۲ یپیسکوپلوق فعالیت گؤستریر: کابالاکا (قبه‌له)، قاشوا، یوتا، آماراس، تسری، بالاساکان (شکی)، گیردیمان، متس-کوقمانک، متس-ایرانک، هاباند، پارتاو (برده) و گنجسر (کلبجر). ۵۵۲-جی ایلده آلبان کیلسه‌سینین باشچی‌سی مقدس آتا عباس ایقامتگاهینی چولادان برده‌یه کؤچوردوکدن سونرا برده کیلسه‌سی بؤیوک مناستیرا چئوریلیر.