ارمنیلر آذربایجانا عایید قدیم آرخیولوژی قازینتیلار زامانی تاپیلان و دیری میلیونلار اولان کیتابلار، اکسپوناتلار، خالچالار، بزک اشیالاری، سلاح نولری و سایره‌لر اوغورلاییب آپاریبلار و ارمنیلشدیرمه‌یه جهد ائدیبلر. لاکین نه قدر ساختاکارلیق ائتسه‌لر ده، تجروبه‌لی تدقیقاتچیلار هر بیر اکسپوناتین، اشیانین… ناخیش، قورولوش، ماتریال و فورماسینا گؤره معین ائده بیلیرلر کی، بو هانسی دؤوره، هانسی خالقا و هانسی جغرافییایا عاییددیر.

Kult.az خبر وئریر کی، بو باره‌ده تاریخچی عالیم زائور علیئو قید ائدیب.

او بیلدیریب کی، بیر مدت اؤنجه آذربایجان‌دا حاضرلانان و داشکه‌سنده ساخلانیلان ان قدیم اینجیل کیتابینین ماتانداران موزئیینده ساخلانیلماسینی اوزه چیخارماسی ارمنیلری تشویشه سالیب:

«اونلار بیزیم بو اینفورماسییانی هانسی یوللا الده ائتدییمیزی آراشدیریرلار. آنجاق ارمنیلرین بیزه جوابی اصلینده آراشدیرمامیزی دولاییسی ایله تصدیق ائتمه‌لریدیر».

عالیم وورغولاییب کی، ارمنیلرین بیزیم تورپاقلاردان اوغورلادیقلاری داها بیر قدیم، یاشی ۳ مین ایله یاخین اولان قیلینجین گیزلدیلدیی یئری معین ائدیب:

«بو شکیلده گؤردویونوز یئر (فوتو آشاغیدا تقدیم ائدیلیر – رئد.) ایتالییاداکی «سان لازارو دئگلی آرمنی» («ارمنیلرین مقدس لازاری») کیلسه‌سی‌دیر. لیدو و سان سروولو آدالاری آراسیندا ونسییا لاقونونون جنوب حیصه‌سینده کیچیک بیر آدادیر. بورادا فوتودا گؤردویونوز قیلینج ساخلانیلیر.

ونسییانین جا فوسکاری اونیورسیتتین‌دن اولان ایتالیان تاریخچی‌سی، یاخین شرقده تاپیلان قدیم قیلینجلارین تدقیقی ایله مشغول اولان ویتوریا دالل آرمللینا آرتفاکتی دقتله ایزله‌ییب، قیلینجین یاشینی تعیین ائتمک ایسته‌ییب. ویتوریا درحال فرق ائدیب کی، سلاح اورتا عصر نمونه‌لرینه بنزمیر و تدقیقاتلاریندا آرتیق قارشیلاشدیغی سلاحلاردان داها قدیم‌دیر. قیلینجین آذربایجان اراضی‌سینده بو گونه قدر تاپیلان قدیم سلاحلارا بنزدیی اورتایا چیخیر، تخمیناً ۳۰۰۰ ایل اؤنجه یارادیلدیغی قناعتینه گلینیر.

قیلینجین هئچ بیر بزیی، یازیسی و فرقلندیریجی خصوصیتلری یوخدور. سلاح آرسنیک بورونجدن حاضیرلانیب. قیلینج ارمنی شاعر قووند آلیشان طرفیندن ۱۹-جو عصرین سونلاریندا ونسییایا تورکییه‌نین ترابزون اراضی‌سیندن آپاریلیب. آذربایجاندان اوغورلانیب، ترابزوندا گیزلدیلیب و اورادان دا ونسییایا آپاریلیب. بو آدا-شهرده کیلسه‌ده اوزون زاماندیر ساخلانیلیر.

آذربایجان اراضی‌سین‌ده آشکار ائدیلمیش بو قیلینج قلیب‌ده بوتؤو شکیلده تؤکولوب و آغیر انلی تیه‌سی ایله سئچیلیر. بئله تیه ایله یالنیز یوخاریدان آشاغییا دوغراییجی ضربه‌لر وورماق ممکن ایدی. تیه باتیریجی ضربه‌لر اوچون نظرده توتولمادیغیندان اوجو دایروی و کوتدور. بئله سلاحلاردان بیر نئچه‌سی ۱۹۴۹-جو ایلده مینگه‌چئویر اراضی‌سینده آرخیولوژی قازینتیلار زامانی کور چایینین سول ساحلینده تاپیلیب، تورک دؤیوش تیپلی قیلینجدیر. بئله کی، سلاحین اوزون تیه‌سی تدریجا دسته‌یه کئچیر. دستک ایسه انلی حالقا شکلینده دوزلدیلمیش باشلیقلا تمام‌لانیر.

ارمنیلرین بیزدن اوغورلدیقلاری قیلینجین اوزرینه دقتله باخدیقدا «آران» سؤزونون یازیلماسینی گؤرمک اولار. آران، یاخود آرران آنتیک دؤور و اورتا عصرلرده جنوبی قفقازین بوتون شرق حیصه‌سینی، سونرالار ایسه تدریجا یالنیز کور و آراز چایلارینین قوووشدوغو اراضینی، قاراباغ (داغلیق حیصه‌سی ده داخیل اولماقلا)، میل دوزو و مغان دوزونون بیر حیصه‌سینی احاطه ائتمیش تاریخی-جغرافی بؤلگه‌دیر. بو دا بیزه اساس وئریر دئیک کی، ونیسییادا ساخلانیلان قیلینج محض قاراباغ اراضی‌سیندن تاپیلب و اوندان سونرا ترابزونا، اوردان ایسه ونیسییایا آپاریلیب».

عالیمین سؤزلرینه گؤره، آذربایجان‌دا بورونجدن حاضرلانان چوخسایلی اکسپوناتلار بیر چوخ دونیا اؤلکه‌لرینده ساخلانیلیر:

«بو یئرلره عایید صنعت نمونه‌لری ایچریسین‌ده بیلقان‌دان تاپیلان بورونج قوش فیگورلاری و حاضردا پاریسین لور موزئیین‌ده ساخلانیلان عثمان ناخچیوانینین ۱۱۹۰-جی ایلده دوزلتدیی بورونج دولچا خصوصی ایله ماراقلیدیر.

ارمنیلرین بیزدن اوغورلادیقلاری بو قدیم قیلینج حاضردا بو موزئی‌ده ارمنی سلاحی کیمی تبلیغ ائدیلیر».