ایراندا پرزیدنتلیین خرونولوگییاسی
۱۹۷۹-جو ایله قدر ایران سلطنت و شاهلیق رژیمی طرفیندن ایداره اولونوردو. شاهین ایراده‌سی بوتون خالقین ایراده‌سیندن اوستون ایدی و سون سؤزو او دئییردی.
ایران ایسلام اینقیلابیندان سونرا ایران سیاسی رژیمینده شاهین یئرینی ویلایتی- فقیه، یعنی دینی لیدر آلدی. دینی لیدرین مشروعیتی خالق‌دان دئییل، بلکه ۱۲-جی ایمامین تمثیلچی‌سی کیمی گؤستریلمه‌سیندن ایر‌لی گلیردی. اونون ایراده‌سی و ایستیی بوتون خالقین ایراده و ایستیینین اوستونده ایدی.
۱۹۷۹-جو ایل اینقیلابینین ایلک ایللرینده سیاسی سیستمین نئجه اولاجاغی حاقیندا بیر چوخ سیاسی قورومون و خالقین بیر-بیریندن فرقلی ایستک و پلانلاری اولسا دا، سوندا سیستمی معین ائد‌ن شخص اینقیلابین لیدری کیمی تانینان آیت الله خمینی اولدو. او، اولجه موقتی حکومت قورماق امری وئردی و ایستدیی حکومتی قوردوردو. سونرا ایسه اونو وظیفه‌دن آلیب، اؤز یئرینی توتدو. داها سونرا سیستمی ۱۹۰۶-جی ایل اینقیلابیندا تمللری آتیلان، سیاست و قانونلارین دین آداملارینین نظارتینده اولماسینی نظرده توتان بیر سیاسی رژیم حالینا گتیردی. آیت الله خمینی و اونون یانینداکی شیعه دین خادملرینین سیاستی مشاهیده ائتمک مرحله‌سینی کئچدیلر و مستقیم اولاراق سیاسته قاتیلیب، بیر سیاست‌چی کیمی اؤلکه‌نین بوتون ساحه‌لرینه حاکم اولدولار.
دین خادیملری بیر قوروم کیمی ایران سیاستینه حاکم اولمالاری ایستر-ایستمز دؤلتین ده بو قورومون گؤروشلرینه گؤره شکیلله‌نمه‌سینه و دین خادیملرینین ان یوکسک دؤلت مقاملارینی منیمسه‌مه‌سینه شرایط یاراتدی. همچینین سیاست اسکی فارس کولتورونده اولدوغو کیمی، آنجاق بللی بیر طبقه‌نین گیره بیلجیی ساحه‌یه چئوریلدی.
بیر دیگر مسئله ده آیت الله خمینینین اؤلوموندن سونرا ایران ایچینده‌کی گوج نیسبتینین دییشمه‌سی اولدو. بو یئنی دنگه‌ده دینی لیدرین خاریزمایا صاحب اولماماسی سونوندا سیاسی رژیم ایچینده یئر آلان اینقیلابی قوه‌لرین چوخ اؤنملی گؤرولری توتماسینا شرایط یاراتدی.
ایران‌دا پرزیدنتین صلاحیتلری قانوندا تعیین ائدیلدیی کیمی دئییل. پرزیدنت حکومتی قورارکن بوتون ناظرلری دینی لیدرین ایستیینی نظره آلاراق سئچیر. داخیلی ایشلر ناظری، کشفیات ناظری، مدنیت و مدافعه ناظری کیمی ناظرلیکلر ده دینی لیدرین ایستدیی شخصلر اولور.
ایرانداکی سیاسی سیستمی آنلاماق اوچون پرزیدنت سئچکیلرینین قیسا تاریخچه‌سینه باخماق لازیمدیر:
ابواحسن بنی صدر
۱۹۷۸-ده آیت الله خمینی سورگونون سون منزیلی کیمی عراق‌دان (نجف) پاریسه گئدیر. اونو قارشیلایان آزسایلی اینسانلارین آراسیندان آذربایجان شهری اولان اسدآباددا دوغولموش ابولحسن بنی صدر ده وار ایدی. بنی صدر ایراندا اوخودوغو اقتصاد بؤلومونو فرانسادا داوام ائتدیره‌رک دوکتورانت اولموشدو. مهافیظه کار ایران میللتچی‌سی و لیبرال اقتصادیاتا اینانان بنی صدر شاهلیق رژیمینه قارشی مباریزه آپاریر.
۱۹۷۹-دا آیت الله خمینی اؤز طرفدارلارینین بؤیوک و هیجانلی قارشیلاماسییلا تهران هاوا لیمانینا گلیر. ابولحسن بنی صدر ده اونونلا بیرلیک‌ده طیاره‌ده اولور.
خمینی تهرانین بهشت زهرا قبیریستانلیغیندا خالقا خطاب ائد‌رک، «من بو حکومتین آغزیندان وورارام، حکومت تعیین ائدره‌م، بو میللته آرخالاناراق حکومت قورارام، اونا گؤره کی، میللت منی قبول ائدیر»، - دئییر و تکبیر سسلری یوکسلیر.
خمینی آیت اللهلیق‌دان قایناق‌لانان اؤز معنوی گوجونو قوروماق آدینا هئچ بیر رسمی سیاسی مقام آلمیر. اما اینقیلابین لیدری کیمی سیاست و اقتدارین بوتون یوللاری اونون ایکی دوداغینین آراسیندا اولور.
خمینی ۱۹۷۹-دا تبریز دوغوملو مهندیس بازرگانا موقتی حکومت قورماغی امر ائدیر. بازرگان ایران‌داکی سیاسی رژیمی دییشدیرمک اوچون رفرندوم کئچیریب، خمینینین امر ائتدیی کیمی، ایران ایسلام رسپوبلیکاسینی اعلان ائدیر. بازرگان یئنی ایسلام اینقیلابینین آنایاساسی اوچون مجلیسی توپلاییر. بازرگانین موقتی حکومتی ۹ آی سونرا، اینقیلابچی طلبه‌لرین آمریکانین سفیرلیینی ایشغال ائتمه‌سی ایله ایستعفایا گئدیر.
۱۹۸۰-ده آیت الله خمینی و مباریز روحانیلر جمعیتینین حیمایه سیله جمعی ۱۴ میلیون سسین ۱۱ میلیونا یاخینینی توپلایان بنی صدر ایران تاریخینین ایلک پرزیدنتی اولور. اما ۱۷ آی سونرا خمینی و دین خادیملری ایله دونیاگؤروش آیریلیغی یاشادیغی اوچون ایران ایسلام شوراسی مجلیسی (پارلامنت) اونون پرزیدنت‌لییه لاییق اولمادیغینا قرار وئریر. بو قراردان سونرا ایران تاریخینین ایلک پرزیدنتی ایرانین روحانی و دینی لیدری آیت الله خمینی طرفین‌دن پرزیدنت‌لیکدن اوزاقلاشدیریلیر. وظیفه‌دن اوزاقلاشدیریلمش پرزیدنت بیر مدت گیزلی یاشادیقدان سونرا فرانسایا قاچیب سیاسی سیغیناجاق آلیر.
بنی صدر دین خادیملرینین سیاسته مداخیله‌سینی محدودلاشدیرماق ایستییردی. او، اینقیلاب محکمه‌لرینی ییغیشدیرماق و اینقیلاب کشیک‌چیلرینین گوجونو محدودلاشدیرماغا چالیشیردی. او، بیر طرفدن دین خادیملرینین گوجونو محدودلاش‌دیرماق ایستییر، دیگر طرفدن ده بؤیوک بیر یانلیشلیقلا مدنی انقلاب اعلان ائد‌رک اونیورسیتتلرده بؤیوک بیر اصلاحاتا ال آتیر. بو ایسه دین خادیملرینه صرف ائدیر. اونون خالق آراسیندا، اؤزللیکله دین خادیملرینین قارشی اولان سیاسی قروپلار آراسینداکی اعتبارینا بؤیوک بیر ضربه دییر.
بنی صدر دؤنمی ایران-عراق ساواشینین باشلانغیج ایللرینه تصادف ائدیر. ساواشین نئجه آپاریلاجاغی مسئله‌سینده بنی صدرله اؤنده گلن موللالار و دینی لیدر آراسیندا جدی فیکیر آیریلیقلاری وار ایدی. بنی صدر عراقلا دانیشیقلار آپارماق یولونا ایشاره ائتسه ده، دین خادیملری ساواشین داوام ائتمه‌سینی ایستییردیلر.
اونون دؤنه‌مینین باشقا پروبلملریندن بیری ده ایران اینقیلابیندا ایشتیراک ائتمیش و اونون اوغورلو اولماسیندا بؤیوک رول اوینامیش ایسلامچی، سول و باشقا سیاسی قروپلارین سیاسی اقتداردان پای آلمامالاری و یئنی سیاسی رژیملرین سلاحلی مخالیفتله قارشیدورمایا گیرمه‌لری اولدو. بنی صدر بو مسئله‌ده دین خادیملری و خومینی ایله عینی دوشونجه‌ده دئییلدی. دین خادیملرینه گؤره، او، گیزلیجه خالقین مجاهیدلری تشکیلاتینا عضو ایدی و اونلارلا ایشبیرلیگی قورموشدو. سوندا او، آمریکا و اینقیلاب دوشمه‌نلری ایله ایشبیرلیگی قورماقدا ایتهام اولوندو و ایراندان قاچدی.

(آردی وار)