۱۹۰۰-جو ایل.

"تانری اؤلدو!" دئیهن نیتسچه آغلینی ایتیردی، دلی اولدو و اؤلدو.

۲۰-جی یوزیل نیتچه نین اؤلومو ایله باشلادی.

من بیر دیرییم، ائتدی منی دفن تصادف -

زین‌ده گؤرونه‌ن بیر سورو مؤوتالر ایچین‌ده.

بو، ایگیرمی دوققوز یاشلی دلیلر موحیببینین - دلیلر دوستونون - محمد هادینین فریادیدیر...
ایگیرمی دوققوز یاشیندا ایسه ادوارد مونکون بیر آز امبریونا، بیر آز ملکه، بیر آز اینسانا، بیر آز روحا، بیر آز کابوسا، بیر آز دا سکلته بنزین قهرمانی کؤرپونون اوستونده فریاد قوپارتدی...

چوخداندیر کی، روحونا "بو گون پیس، صاباح داها دا پیس اولاجاق و ان پیسی اولانادک بو بئله‌جه داوام ائد‌جک" دئین شوپنهاورین پسسیمیزمی هوپموش آوروپادا مونکون فیرچاسی اکزیستنسیال بورولغان یاراتدی. ۲۰-جی یوزیلین مدرنیست قیامتیندن سوراق وئرن ایسرافیلین سورو ۱۹-جو عصرین سون ایللرینده چالیندی. او قورخو دولو سیمانین قیشقیریغی ایله بیان اولون‌دو کی، بو قوروب ائتمک‌ده اولان دونیانی هئچ نه خلاص ائده بیلمه‌یه‌جک... یئنه ده مونکون یاراتدیغی کؤرپونون اوستون‌ده دایانیب اؤزونه دالمیش باشقا بیر اوبراز - "نیتسشئ". او کی، "تانری اؤلدو" دئیه مودئرنیزمی چوخ‌دان تثبیت ائدیب، پلاتوندان هگله قدر هامییا قارشی قیام قالدیریب و مدرنیزم ده اؤز کامیل اینسانینی احیا ائتمک اینادییلا "فلسفه‌نی لعنتله‌یه‌ن" بو فلسفه پیغمبرینین تلیمینه بیردفه‌لیک اینانیب.

دونیانین خیلاسکار فلسفه‌لری آرتیق تاریخه قوووشوب. اینتیباه، کلاس‌سیزم، معاریف‌چی‌لیک... آنتیک مدنیتین مرمره هوپموش روحو - هارمونییا، "گؤزل تاماشادیر" دئیه بیان ائد‌ن اینتیباحین دوروست بدنن‌لی ونرالاری، "دوشونوره‌م - دئمک وارام" دئه‌ن دکارت دا مونکون، آز قالا، امبریونا بنزین اینسانینی تسکین ائده بیلمیر. اما قیشقیران اینسان اؤزونون وار اولدوغونو بیلیردی. هم ده بو اکزیستئنسیال اینسان تنهالیغین، سونون، چؤکوشون، امیدسیزلیین، یالقیزلیغین، زاوالین، قوروبون، دئکادانسین و اؤلومون بشریتین باشی اوزرین‌ده، یاخود اینسانلیغین ایچین‌ده، روحون‌دا، قاپینین کاندارین‌دا (کؤرپونون اوستون‌ده) اولدوغونو بیلیردی. بلکه ده مدرنیزم آلدانیشلار دؤورونون یالنیز ۲۰-جی یوزیلده تاپیلمیش آدیدیر. باشقالاشان، اؤزگلشن، تانریسینی غیب ائتمیش دونیادا اینسانین چهره‌سینه بوندان دا آرتیق اضطیراب لکه‌سی چیله‌نه بیلمز. گؤیوزو بوندان دا آرتیق قان رنگینه بویانا بیلمز. بوندان اول ایسه پوزییا باغچاسیندا سیموولیست بودلرین "شر چیچکلری" آچیلمیش (۱۸۵۷)، آوروپا شعرین‌ده‌کی اوبرازلار سیستمینین، ایفاده طرزینین یئنی‌لنمه‌سیله یاناشی، هم ده آوروپانین ظاهرا اتییندن ساللانیب قالدیغی اخلاقی ثابیتلیین دنگه‌سی پوزولموشدو. بو باخیم‌دان شارل بودلئرین پوئزییاسی آوروپانین یئنی‌لنمه‌سینده مؤجود فلسفه‌لردن آز ایش گؤرمدی. اوتوز ایل سونرا آنتیک یونان فلسفه‌سیندن اوزو بری دییشمز قالان آوروپا دیرلر سیستئمینی لاخلادان نیتسشئنین فلسفه‌سی دوغول‌دو. "تانری اؤلموش‌دو" (ف. نیچه). بو اؤلومه سبب خریستیان نیهیلیزمی ایدی. خریستیانلیغین قوروبو ایله برابر آوروپانین اؤزو ده قوروب ائدیردی. اینتیباهین اؤزو قدر تکجه آوروپانی دئییل، بوتون دونیانی قاپ‌سایان دئکادانس اومومدونیا حادثه‌سی ایدی. آخی گونش هر یئرده عینی محضون شکیل‌ده قوروب ائدیر. دئکادانس‌دان اول، هله رومانتیزم چاغلارین‌دا دونیا کدری شرقی ده آغوشونا آلیب آپارمیش‌دی. محمد هادی ایسه نیتچه یه رغما، پلاتوندان دئییل، آد‌مدن باشلاییردی. یارادیلیشیندان بری اینسان ظلمتین مغلوبوی‌دو... گویا عدالت نامینه قابیل هابیلی اؤلدورموشدو. عیسینین چارمیخا چکیلمه‌سی، "مسیحه ظلم ائدیش گویا کی، بیر ایمان حالیندا" (م. هادی) باش وئرمیشدی.

آبسورددان بوغولان، خاوس‌دان اذیت چکه‌رک داغیلماق‌دا اولان عالم، بیر-بیرینه (و حتی تانری‌سینا دا) قنیم کسیلمیش جمعیت مونکون "قیشقیریق" و محمد هادینین "الواهی-اینتیباه"اینداکی عالم‌دیر. ۱۹۱۶-جی ایلده کارپات داغلارین‌دا، هر گون نئچه-نئچه شهیدین روحونو آخیرت دونیاسینا یولا سالان بیر آلای موللاسینین قله‌مین‌دن چیخمیش بو اثرین ۱۹۱۷-جی ایلده باکی‌دا "توران" نشریاتین‌دا چاپ اولونموش بیر نوسخه‌سی ایندی بو سطرلری یازارکه‌ن یازی ماسامین اوزرین‌ده‌دیر. سئودییم و اعتراف ائدیم کی، هم ده ایچین‌ده‌کی آغرییا دؤزمدییم هر ایکی اثر باره‌ده بیردن یازماغیمین سببی مونکون قیشقیران اینسانینی، بو قیشقیرتینین مئتافیزیک معنالارینی و سیرلرینی هادینین "الواهی-اینتیباه"ı قدر دقیق یوروملایاجاق باشقا بیر پوئتیک اؤرنیین وارلیغینی خیالیما بئله گتیره بیلممییم‌دیر:
حیاتین سسلری گوشوم‌دا هپ فریاد شکلین‌ده،
بو اینسانلار کی قارداش‌دیر و لاکین یاد شکلین‌ده.
بو تورپاق قانلی آولاقدیر بشر صیاد شکلین‌ده،
اداوت دایما واردیر محبت آد شکلین‌ده.
بو دونیا اسکیندندیر صحنه یی-بیداد شکلین‌ده،
جهان باشدان-باشا میدانی-ماتم زاد شکلین‌ده،
فرحلر حبس اولونموش، هزنلر آزاد شکلین‌ده،
مصیبتلر، بلالر، غصه‌لر آباد شکلین‌ده،
اورکلر غم اودیله هر زامان برباد شکلین‌ده،
باخیشلار کؤلگه‌لی، اوزلر بوتون ناشاد شکلین‌ده،
بو ماتم گاهی کیم گؤرموش سورورآباد شکلین‌ده؟
مونکون رسم ائتدیی، هادینین ایسه یازدیغی فریاد حیرتدن بوغولماق حدینه یتینمیش (یتیریلمیش) اینسانین - ترک ائدیلمیشین قیشقیریغی‌دیر. بشریتین دین یادداشیندان سیزیب گلن میستیک چاغیریشلار: "رب سسلندی: ایبراهیم...ایبراهیم" و میستیک جاوابلار: "ایبراهیم جاواب وئردی: "من بوردایام، رببیم!" دؤورو تاماملانمیشدی. بو، اول حسین جاویدین "ائن گل منه، یاخود منی یوکسکلره قالدیر"، - دئیه فریاد قوپاران آعاریفینین، عصرین غروبوندا ایسه "من بوردایام، ایلاهی"، - دئیه‌ن واقیف صمدوغلونون چارسیزلیک‌دن تنگه گلمیش هارایی ایدی. (اؤتن عصرین ۵۰-جی ایللرین‌ده آمریکان جازیندا الینگتونون بیبلییا موتیولی اینترپرتاسییاسی - "ایلاهی، من بوردایام" موسیقی‌سی ده سسلنمیشدی). سانکی الله داها اینسانی آختارمیردی. سانکی آتیلمیش و اونودولموش اینسان اؤزونو اللهین یادینا سالماقدایدی. بشریت بوردادیر. سیویلیزاسیالاراراسی قغم یولونون - کؤرپونون اوزرینده. دانتنین جننتله جهنم آراسیندا "قوردوغو" و اوزرینده یالنیز ملکلره یئر وئردیی ارافینا بنزه‌ین کؤرپودن آشاغی‌دا ایسه "خیالی بیر جهنم‌ده بیر اوچورومون کنارینا گلیب، قارانلیق‌دان، دومان و بوخارین کثافتیندن گؤزله بیر شئی گؤرمیینجه، قولاق واسطه‌سیله اونون دیبین‌ده‌کی سوچلولارین، گناهکارلارین احوالینی درکه چالیشاراق یوز مینلرجه اورک پارچالایان ناله و فریادلاردان، کؤنول یاندیران آه-فغانلاردان یارانمیش مدحیش آهنگ، قاریشیق سسلر". (علی بی حسین‌زاده).
غریبه‌دیر، فوقور یاخود فون - منظره، قان-قیرمیزی گؤی، آدا، صنعت و شعر نه اوچون بو قدر اورکدن و ایچده‌ن فریاد قوپارا بیلیردی؟ بیر عصرین اینتهاسیندا باشلایان بو قیشقیریق باشقا بیر یوزیلین اؤنلرینه کیمی گلیب چاتدی. آرادا ایسه بوتؤو بیر عصر - کامیونون قورخو چاغی آدلاندیردیغی ۲۰-جی یوزیل بو قیشقیرتییا اؤزونون بیتیب-توکه‌نمه‌یه‌ن فلاکتلریله شهادت گتیردی. مدرنیزمین موژده‌سینی وئره‌ن بو اثرلر دوشونجه‌لرینین نیهیلیست یاپیسینا گؤره شوپئنهاوئرین هئچ زامان خوشبخت اولا بیلمیجیینه ایناندیغی عالمین اوبرازینی، حالینی تصویر ائدیردی.