آتان کازاکلار، اؤلدورن ارمنیلردیر

بیزی او زامان آلدات‌دیلار کی، ارمنیلر طرفیندن آتیلان گوله نی کازاکلارا عایید ائدیب ادبیاتیمیزا دا، معشتیمیزه ده داشیدیق.

ایناندیق کی، اصلین‌ده، بیزی اؤلدورن ارمنیلر دئییل، اونلاری قیزیشدیران روسلاردیر، ایمپرییانی بوروین اینقیلابلارین قارشیسینی آلماق اوچون چار طرفیندن اوینانیلان اویوندور.

اونا دا ایناندیق کی، ایکی طرفده اؤلن بو قدر اینساندان، خارابا قویولان قافقازین آجیناجاقلی وضعیتیندن سونرا ارمنیلر سلاحی یئره قویاجاق، بیر داها ادعا ائدیلن بو اویونا آلت اولمایاجاقلار. ائله تزه‌جه بو وضعیته آلیشمیشدیق کی، ۱۱ ایل سونرا ارمنیلر بو دفعه باکی‌دا، قوبادا، شاماخی‌دا سویقیریملار حیاتا کئچیردیلر. اوسته‌لیک، بو دفعه گوله نی آتاجاق نینکی کازاک، هئچ چارین اؤزو ده یوخ ایدی.

یعنی ۱۹۱۸-جی ایل مارت سویقیری‌می گؤستردی کی، باش وئرنلر کازاکین، روسون و یا باشقاسینین اوریینجه اولسا دا، گولله‌نی آتان ائرمه‌نیلرین اؤزلری‌دیر.

جنوبی قافقازدا آذربایجان تورپاقلارین‌دا جومهوریت قوردولار، حتی اونلارا سیاسی مرکز ده وئردیک، اما تورکو اؤلدورمه و تورپاغینی اله کئچیرمه سیاستین‌دن اصلا ال چکمه‌دیلر.

بولشئویکلر گوجلنه‌ن کیمی اونلارلا آنلاشیب، قاراباغدا عصیان قالدیریب آذربایجان اوردوسونون ایکی جبهه‌ده ووروشماسینا و مغلوبیته اوغراماسینا سبب اولدولار. هالبوکی، آذربایجان حکومتی جومهوریتین دی-فاکتو تانینماسی شرفینه مارت سویقیری‌می ایله باغلی آپاریلان تحقیقاتا سون قویموش، قافقازین گله‌جک تالئیی اوچون باریش یولو سئچمیش‌دی.

هله بوندان اؤنجه آذربایجان حکومتی ارمنی اصیللی وطنداشلارینا ناظر کورسوسو ده، ملت وکیللیگی ده وئرمیشدی.

اما ارمنی طرفی ایلک فورصت‌ده‌جه بولشویکلرین طرفینی توتدو، قاراباغدا یاراتدیقلاری سلاحلی قولدور دسته‌سی تورک کندلرینده قتلیام تؤرتدی. بونونلا کیفایتله‌نمه‌ییب مهاجیرته گئدن، تیفلیسده قوه‌لری بیر آرایا توپلاییب یئنی مباریزه‌یه باشلاماق ایسته‌ین فتحعلی خان خویسکینی، حسن بی آغایئوی اؤلدوردولر. ایستانبولدا ایسه بهبود خان جاوانشیری قتله یئتیردیلر.

قفقازدا سویت حاکمیتینین ایلک دؤورلرینده ایسه آذربایجان تورپاقلارینی تدریجا اله کئچیرمه‌یه چالیشدیلار و بونا موفق اولدولار.

او دؤورده قاراباغی ایشغال ائتمک جهدلری بوشا چیخدیغینا گؤره صبیرله اتفاقین داغیلماسینی گؤزله‌دیلر. سوویت ایمپرییاسی چؤکمه‌یه باشلادیغی زامان ایسه اولجه قربی آذربایجاندان تورکلرین چیخاریلماسینا نایل اولدولار، سونرا ایسه قاراباغی ایشغال ائتدیلر.

آذربایجان تورکلرینین بو ایشغاللاردان گؤزو قورخسون دئیه، خوجالیدا سویقیریم تؤردیب، کؤرپه اوشاقلاری دا قتله یئتیردیلر. سرکیسیان سونرالار بونو آچیق شکیلده اعتراف ائتدی.

دوغرودور، خوجالیدا دا همین کازاکلارین ۳۶۶-جی موتواتیجی آلایی واردی، اما کؤرپه اوشاقلاری اؤلدورن، حامیله قادینلارا ایشگه‌نجه وئره‌ن ارمه‌نیلرین اؤزلری ایدیلر.

ائلجه ده ایکی یاشلی زهرانین اؤلدورولمه‌سینی ایسته‌ین، قفقازدا صولحون اولماسینا ایمکان وئرمین «کازاک قوه‌لر»، شوبهه‌سیز کی، وار. اما کؤرپه‌نی ننه‌سی ایله بیرگه قتله یئتیرن سرکیسیانین قولدور دسته‌سیدیر.

یعنی آتان کازاکلار، اؤلدورن ایسه ارمنیلردیر.

قافقازدا صولحون اولماسی، محاربه‌لرین تاریخه گؤمولمه‌سینی ایستین هر زامان آذربایجانلیلار اولوب. تکجه اوزییر حاجیبیلینین «بیز هامیمیز قفقازلی بالالاریییق» مقاله‌سی قفقازین صولح مانیفستی حساب ائدیلجک یازیدیر.

آذربایجان ایستر ایلک جمهوریت دؤنه‌مینده، ایسترسه ده ایندی صولحدن یانادیر. بو، دفعه‌لرله دؤولت باشچیسی طرفیندن سسلندیریلیب، ایشغال ائدیلمیش تورپاقلاردان چیخدیقلاری تقدیرده قفقازدا صولح حرکاتینین باشلاناجاغی بیلدیریلیب. اما ایستر روسییا، ایستر باشقا گوجلر نه محاربه‌نین باشلاماسینا ایمکان وئریر، نه ده صولح یولو ایله مسئله نین حلینه.

تاریخ ایسه عینیله تکرارلانیر:

آتان کازاکلار، اؤلدورن ایسه ارمنیلردیر.