ایلده بیر دفعه صمد وورغونون شخصیتی گونده‌مه گلیر، اؤلوموندن ۶۱ ایل کئچسه ده، تنقید ائدیلیر، ساتقین چیخاریلیر.

بو دفعه کئچمیش سفیر حیکمت حاجیزاده مصاحیبه‌سینده بئله بیر جمله ایشلتدی: «صمد وورغون معناسیزین بیریدیر، غیری-جدی آدامدیر. نه قدر ده آدام ساتیب. جاماعتین بینینه سوخوبلار اونو، ایندییه قدر ده چیخمیر اوردان. «آغجاقوم چؤلونده قاتار دوز گئدیر، پیطر فحله‌سیندن خبرسیز گئدیر». نیه آغجاقومدا گئدن قطار پیطر فحله‌سیندن خبرسیز اولمالیدیر؟»

اولا، حیکمت بیین وورغوندان گتیردیی سیتات شاعره عایید دئییل. ایکینجیسی، ایندییه قدر صمد وورغونون کیمیسه ساتماسی ایله باغلی هئچ بیر فاکت تاپیلماییب.

اونون رپرسییا ایللرینده کیمینسه اوزونه دورماسی، «شاهیدلیک» ائتمه‌سی ایله باغلی هئچ بیر فاکت گؤستریلمه‌ییب.

من بونون اولاجاغینا دا اینانمیرام.

صمد وورغونون «گناهلاری» ایچریسینده بو گون کلاسسیک حساب ائتدییمیز شاعرلرین علیهینه یازدیغی شعرلر گؤستریله بیلر. اما او دؤورده صمدین معاصرلری آراسیندا بو سپکیده شعر یازمایان وار ایدیمی؟

بو گون «یئنه او باغ اولایدی» شعری ایله آدینی تاریخه ابدی یازان میکاییل مشفیق آذربایجان خالقینین دوشمه‌نلری اولان «۲۶-لار» حاقیندا شعر یازماییبمی؟ جمهوریت شاعری احمد جواد سوسیالیزم قورولوشونو اؤین شعرلر یازماییبمی؟ عبدالله فاروق، ثابت رحمان، سلیمان روستم و دیگرلری مساوات حکومتینی ان آغیر سؤزلرله تنقید و تحقیر ائتمه‌ییبلرمی؟

دوکتور نریمان جومهوریتی ایشغال ائد‌نلری باهالی هدییه‌لرله قارشیلاماییبمی؟ محمد سعید اوردوبادی «گیزلی باکی»نی یازماییبمی؟

سیاهینی چوخ اوزاتماق اولار.

بیزه گؤره، بو گون ۱۹۲۰-۱۹۳۰-جو ایللره یاناشمادا ماکسیموم عدالتلی، دؤنه‌مین آب-هاواسینی دریندن اؤیرنیب اونا گؤره قرار وئرمک لازیم‌دیر.

البته، او دؤورده یازیلان متبوع ماتریاللارا گؤز یومولسون دئمیریک. اما کیمیسه اتهام ائتدییمیزده، گرک کی، الیمیزده دلیل، ثبوت اولسون.

***
بیر نئچه گون‌دور کی، آخوندوو آدینا میللی کیتابخانادا ۱۹۲۰-۱۹۳۰-جو ایللرده چیخان «اینقیلاب و مدنیت» ژورنالینی اوخویورام. ژورنال‌دا موته‌مادی شکیل‌ده موساوات حکومتینین، جومهوریتی قورانلارین علیهینه شئیرلر و مقاله‌لر یازیلیب. حتی مقاله‌لرین بیرین‌ده موساوات حکومتینین باکی دؤولت اونیوئرسیتئتینین یارادیلماسینا قارشی اولماسی ایله باغلی فیکیرلره یئر وئریلیب. یعنی ژورنال تامامیله باش‌دان-آیاغا یالان اوزرین‌ده قورولوب. چونکی سووئت حکومتینین اؤزو ده ایشغال ائتدیی تورپاقلاردا چئوریلیش آدلی یالان اوزرین‌ده تسیس ائدیلیب.

موهاجیرلرین خاطره‌لرین‌دن ۱۹۲۰-جی ایللرده چئکا-نین اینسانلارا نئجه آغیر ایشگه‌نجه‌لر وئردیینی اوخویوروق. سیاسیلر، گنجلر گولله‌لنیر، ان ساوادسیز آداملار حاکمیته ییه‌لنیر، اؤلکه‌نین سروتی تالانماغا باشلاییر. بئله بیر موحیط‌ده ایسه هان‌سی‌سا شاعرین کیچیک بیر موخالیف فیکرینه گؤره نارگین‌ده گولله‌له‌نمه‌سی آن مسئله‌سی ایدی. اونا گؤره ده موطلق شکیل‌ده هر کس یئنی قورولوشو تره‌ننوم ائدیب، فهله و کندلیلرین «یوک‌سه‌له‌ن» حیاتین‌دان یازیب. دؤنه‌مین بوتون گنج شاعر و یازی‌چیلاری بونا مجبور اولوب. آلماس ییل‌دیری‌می دا موساوات حکومتینین علیهینه یازی یازماغا مجبور ائدیبلر. اما بو گون آلماسین او یازی‌سی یادا دوشورمو؟ «اسیر آذربایجانیم» ایسه بو گون ده گنجلر طرفین‌دن اوخونور.

ائل‌جه ده صمد وورغونون «یولداش ووروشیلووا» شئیرینی کیم خاتیرلاییر؟ اما شاعرین خالق آراسین‌دا خاتیرلانان، ازبر سؤیله‌نیله‌ن یوزلرله شئیری وار.

ماراق‌لی‌دیر کی، سووئت ظلمون‌دن قاچان موهاجیرلر بو مسئله‌ده داها عدالت‌لی اولوبلار. باش‌دا رسول‌زاده اولماقلا، هئچ بیری همین دؤورون شاعرلرینی قیناماییبلار. حتی موهاجیرت مطبوعاتین‌دا یئری گلن‌ده صمد وورغونون «آیگون» پوئماسین‌دان سیتاتلار دا وئریبلر. سببینی ایضاح ائدیبلر کی، بو گون آذربایجان‌دا تورک دیلینین اینکیشافین‌دا ان اؤن‌م‌لی رول اوینایان شاعر صمد وورغون‌دور.

بو ایلین فئورالین‌دا گونئی آذربایجانین اورمییا شهرینین ایران پارلامئنتین‌ده‌کی میللت وکی‌لی هادی باهادوری پارلامئنتین آچیق ایجلاسین‌دا صمد وورغونون «آذربایجان» شئیرین‌دن بیر بند اوخودو. شئیری تورکلرین میللی حاقلاری ایله باغلی طلبین‌دن سونرا سؤیله‌دی.

خلاصه، فیکریمیزجه، آذربایجان تاریخین‌ده و ادبیاتین‌داکی شخصیتلره بیرباشا دامغا وورماق یولوئریلمزدیر. یوخ‌سا، میرزه فتحعلییه ده «ایسلامی محو ائتمک اوچون چارلیق طرفین‌دن وظیفه‌له‌ن‌دیریله‌ن آگئنت» دامغاسی ووراراق، ادبیات تاریخیمیزده بیر نفر ده سالامات آدام قویماق اولماز.

پ.س. صمد وورغونون رئپرئس‌سییا ایللرین‌ده کیمی‌سه ساتماسی ایله باغلی اورتایا فاکت قویولدوغو تق‌دیرده آرخیویم‌ده‌کی نادیر صمد وورغون کیتابلارینی یاندیراجاغیما سؤز وئریرم.