«سایا» اووچولوق دؤورون‌ده یاشایان ائللرین یول گؤستریجی‌سی و پیغمبری اولوب. «تورکه سایا» ساده، یازیق و گونلوک حیات طرزینی باجارمایان بیر آدام معناسین‌دادیر. بس دیلیمیزده کؤک سالان بو تئرمین هان‌سی دؤوره عاییددیر؟

بو سؤز بیرلشمه‌سی تورک و سایا سؤزلرین‌دن عبارت‌دیر. سایا بوگونکو آشیق سؤزونون قدیم وئرسییالارین‌دان بیری‌دیر. آشیغین قدیم آدلاری یانشاق، وارساق، اوزان، سایا، باخشی و شامان‌دیر. بو سؤزلر بیر آنلام داشی‌سا دا، هره‌سی فرق‌لی بیر یاشام طرزینه و اینانجا عاییددیر. اونلار طبیعته اینانیب طبیعت اونسورلرینه سیغینارمیشلار. سایا «سایین» و «سایغی‌لی» سؤزلری ایله بیر کؤک‌دن اولوب، «ائهتیرام‌لی» آنلامی داشیییر. بو آتالار مثلی سایایا اولان حؤرمتی خاتیرلادیر: سایا بیر اولار، او دا پیر اولار.

سایا باخیجیلار کیمی باخیجی‌لیق ائدیب، گله‌جک‌دن خبر وئررمیش. تورکه-چاره ایله خسته‌لره درمان ائدیب، بیتکیلره ماهنی قوشوب:

طبیعته سیغینارمیش.
بو سایا باخشی سایا،
هامییا یاخشی سایا،
هم چئشمه‌یه، هم چایا
هم اولکره، هم آیا ،
هم یوخسولا، هم بیه ،
اوغورلو یاخشی سایا.

اما ندن او سایغی‌لی سایالارین آدی بوگونکو دیلیمیزده گون‌ده‌م حیات طرزینی باجارمایان اینسان دئیه‌رک تحقیر ائدیلیر؟

تاریخی سندلرده ایسلامی قبول ائدیب موسلمان اولان تورکلره تورکمان، اؤز کئچمیش اینانجلارین‌دا قالان کسلره تورک دئییلیب. تورکمان ایفاده‌سین‌ده ایسلام‌چی کسلرین اؤزلرینه اصیل و باشقا اینانجلاردا یاشایان سویداشلارینا قئیری-اصیل دئمک مقصدی آیدین‌دیر. بو شانتاژچی گؤروش‌دن یولا چیخاراق، تورکمانلار ایسلام دونیاسین‌دا مین ایل حؤرمته لاییق گؤرول‌دو. قئیری-موسلمانلارا دلالت ائد‌ن تورک و تاتار سؤزلری ایسه ازیل‌دی. بزه‌ن «کافیر تورکلر» ایفاده‌سی دیللر ازبری اولدو.

بو مسئله ایله باغلی بیزیم طرفلرده اینسانلاری طبقه و منزلت باخیمین‌دان ایکییه بؤله‌ن ایفاده‌لر وار. بو ایفاده‌لر آغا، قارا، ارباب، ریت، سید، سایا کیمی ایشلک‌دیر. یعنی بیر سیرا آداملارا «آغالار»، باشقالارینا «قارا خالق»، «قارا یاخا خالق» دئییرلر. بلکه ده ایسلام دینی بورالاردا چوخ‌لو سیدلر ترفین‌دن تبلیغ ائدیلدیک‌ده هله او دینی قبول ائتممیش کسلره سایا دئییبلر اونا گؤره، بو گوندک سید اولمایان شخصلره سایا دئییلیر.

تورک سایالاری یئنی دینین دولانباج و بوروشوق قای‌دالارینی منیم‌سه‌مه‌دیر. او، اؤز کئچمیش اینانجین‌دا دیرنیب، قایالاری سئیر ائدیب،

طبیعته شعر قوش‌دو.

سایا یاخشی سایادی،
یئری یوردو قایادی،
اونون گؤزل سؤزلری،
دؤنه‌نلری اویادی.

تورک ائللری بیر-بیر ایسلامی قبول ائدیب تورکمان اولدولار. تورک سؤزو تکجه سایالارا ایشله‌ن‌دی. سایالار شهرلردن و حکومت مرکزلرین‌دن اوزاقلاشما مجبوریتین‌ده قالیب گون‌ده‌م حیات طرزین‌دن اوزاقلاش‌دیلار. ساده‌جه پاییزین سون گونلرین‌ده ائل ایچینه گلیب قویون-قوزو حاقین‌دا نغمه اوخویوب پای آلاردیلار.

قویونون یوزو گل‌دی،
دولان‌دی دوزو گل‌دی،
چوبانین قوجاغین‌دا،
بیر املیک قوزو گل‌دی.
سایا- سایا سایادان،
قویون گلیر قایادان،
سایاچییا پای وئرین،
دامازلیغی مایادان.

تورکمانلار اونلارا «تورکه سایا» دئییب، یازیق و گئری‌ده قالمیش گؤزو ایله باخ‌دیلار. اما همین تورکمانلار یاخین ایللردک ایسلامی اوجاقلاردان الیبوش قاییت‌دیلار، قدیم دینلرینه دؤنوب، سایا حضورونا گئدیب طلبلرینی اوندان دیله‌دیلر.