ایران، تورکییه‌دن سونرا تورکلرین سایجا ان چوخ مسکون اولدوغو اؤلکه‌دیر. تخمینا ۷۰ میلیون اهالییه صاحب اولان ایرانین ۳۵ میلیون تورک توپلومونو احاطه ائتدیی تخمین اولونماقدادیر. ایران تورکلرینی – آذربایجان تورکلری، تورکمنلر، خلچلار، قاشقایلار و قازاخلار تشکیل ائتمکده‌دیر. ایران تورکلری ایچریسین‌ده آذربایجان تورکلری ۳۰ میلیونلا ان گئنیش تورک توپلولوغودور. ایران سرحدلری ایچریسینده اولان آذربایجان سیاسی ادبیاتدا گونی آذربایجان اولاراق آدلاندیریلماقدادیر.

گونی آذربایجان اراضی‌سی قوزی آذربایجان جومهوریتی و تورکییه سرحددین‌دن باشلایاراق ۲۵۰،۰۰۰ کم.-لیک بیر یوزؤلچومو ایله ایرانین مرکزینه قدر اوزانماقدادیر. ایرانداکی آذربایجانلیلار (گونی آذربایجان) صاحب اولدوقلاری سیاسی، (حاکمیتین سورکلی تورکلرین الینده اولماسی) سوسیال-مدنی، اقتصادی، اهالی و گئوپولیتیک مسئله اعتیباری ایله ایرانداکی دییشیملرده جدی رول اوینامیشلار. چاغداش تاریخده گونی آذربایجان ایران مودرنلشمه‌سینین تمل داشیینی تشکیل ائتمیش‌دیر. گونی آذربایجان عثمانلیدان آلدیغی آنایاسا، مشروطه و مجلیس قاوراملارینین ایرانا داشیییجیسی اولموشدور. بوندان علاوه، قافقاز ایله همسرهد اولدوغو اوچون روسییادا جریان ائد‌ن سول و سوسیالدموکرات تمایولون ایران ایچریسینه گیرمه‌سینه سبب اولموشدور. بو سببدن ایراندا ایلک نشریات، قزت، مودرن مکتب، مودرن اوردو و یئنی سیاسی-سوسیال تشکیلاتلار گونی آذربایجاندا اورتایا چیخمیش‌دیر.

گونی آذربایجان مفهومو یاخین زامان ایچریسین‌ده تاریخی سیاسی بیر مفهوم اولاراق تورکییه‌ده ایستیفاده ادیلمه‌یه باشلانمیشدیر. بو ایفادنین تورکییه‌ده سیاسی ادبیاتا گیرمه‌سی ایله بیرلیکده ایرانا یؤنه‌لیک باخیش مسئله‌سی دا دییشمه‌یه باشلامیشدیر. «گونی آذربایجان» مفهومو تورکییه‌ده فارس مرکزلی ایران پلاتفورماسینی ییخمیش و ایرانین ساده‌جه فارسلاردان عبارت اولمادیغی دوشونجه‌سینی دوغورموشدور. بحث اولونون دوروم ایرانین ائتنیک، سیاسی و مدنی حیاتی حاقیندا یئنی یوزوملارین آپاریلماسینی زروری اتمیشدیر.

ایران-آمریکا آراسیندا یارانان گرگینلیک گونی آذربایجان پروبلمینی یئنی‌دن گون‌ده‌مه گتیرمیشدیر. بعضی ایجمالچیلار مقصدلی شکیلده گونی آذربایجان مسئله‌سینی آمریکا طرفیندن اورتایا آتیلان بیر پروبلم اولاراق گؤسترمه‌یه چالیشمیشدیر. گونی آذربایجاندا جریان ائد‌ن سیاسی و اجتماعی حرکاتی آمریکایا باغلاماق گئرچکلری اؤرت-باسدیر ائتمک‌دن باشقا بیر شئی دئییل‌دیر. بو سبب‌دن یازیمیزین مقصدی ایرانین داخیلی اؤلچولری باخیمیندان گونی آذربایجان میللی حرکاتینین یوکسلیشینی تحلیل ائتمه‌یه چالیشماقدیر. یازیمیزدا ایلکه اؤنجه گونی آذربایجان میللی حرکاتینین قیسا تاریخینی آنلاتدیقدان سونرا فارس مرکزلی ایرانلیلیق پارادیقماسی، فارس مرکزلی پارادیقمانین چؤکوش سببلری و گونی آذربایجان میللی حرکاتینین یوکسلیشی تحلیل ائدیله‌جکدیر.

آردی وار

دؤکتور یاشار کالافات عاریف کسکی

گونی آذربایجان: تاریخی، سیاسی و کولتورولوژی موستویده. باکی، آذرنشر، ۲۰۱۰، ۱۷۲ سه.,

(صحیفه ۱۴-۱۵)