اولی بورادا

ایران‌دا یاشایان آذربایجان تورکلری 20-جی یوز ایلین اوللریندن اعتیبارا اؤز تورک میللی کیم‌لیکلرینی قوروماق یولون‌دا چئشیدلی تاریخی اولایلارین گئرچکلشمه‌سینه سبب اولموش‌دور. بو تاریخی اولایلارین ایلکی ایرانداکی مشروطه حرکاتی‌دیر. ۱۹۰۵-جی ایلده‌ن اعتیباره‌ن تهران‌دا باشلایان مشروطه حرکاتی ۵ آوگوست ۱۹۰۶-جی ایلده مطفرالدین شاهین مشروطه فرمانینی ایمضالاماسییلا نتیجه لنمیشدیر. بو زامانا قدر حادثه‌لره قاریشمایان آذربایجان‌دا تهران‌دا میللی مجلیسین آچیلدیغی ۷ اوکتیابر ۱۹۰۶-جی ایل تاریخی ایله عینی گونده «آذربایجان میللی مجلیسی» آچیلمیشدیر.

میللی مجلیس آدین‌دان اندیشه‌یه قاپیلان تهران طرفین‌دن ادیله‌ن تضییق نتیجه‌سین‌ده بو آد «آذربایجان ایالتی انجومه‌نی» شکلین‌ده دییش‌سه ده، خالق ایچین‌ده «قودسال انجمن» اولاراق ایشلدیلمه‌یه داوام ائتمیشدیر. انجمن بو تاریخدن اعتیبارا آذربایجانی ایداره اتمیش و دئسپوتیزمه قارشی آچیلان ساواش‌دا آذربایجان خالقینا اؤندرلیک ائتمیشدیر. ۲۳ ایون ۱۹۰۸-جی ایلده محمدعلی شاهین حربی بیرلیکلری تهران‌دا «میللی مجلیسی» بومباردمان ائد‌رک مشروطه‌یه آغیر ضربه وورموشدور. بوتون ایران‌دا اقتداری علینه کئچیره‌ن مرکزی حکومت، آذربایجانا اوردو گؤندرمیش، آنجاق ستتار خان و باغیر خان اؤندرلیین‌ده آیاق‌لانان خالق اوردونو تبریزدن چیخارماغا نایل اولموشدور. بونون آردینجا تبریز ۱۱ آی بویونجا مقاومت گؤسترمیش، چوخلو سایدا تبریزلی آچلیق و خسته‌لیک نتیجه‌سین‌ده اؤلموشدور. آنجاق بوتون بونلارا رغمه‌ن، شهر تسلیم اولمامیش‌دیر. بو دؤورده تبریزده «آذربایجان مشروته جومهوریتی» فیکری ده اؤنه سورولموشتور. چونکی ستار خان او دؤورده مرکزی حکومتی بله تهدید ائتمیش‌دیر:

«بیزیم ایستییمیز بو ظلم و دیکتاتورا قورولوشونا سون قویولماسی‌دیر. بیز حقوق، هورریت و آنایاسا طلب ادیریک. بیز شاها بیر پیسلیک گلمه‌سینی ایستمیریک. آنجاق او (شاه) بیزیم ایستدییمیزی بیزه ورملی‌دیر. یوخسا جمهوریت اعلان ادجییک». مشروطه حرکاتی ۱۶ ایول ۱۹۰۹-جو ایلده مشروته‌چیلرین تهرانی فتحی ایله سونا چاتمیش‌دیر. بیرینجی دونیا محاربه‌سین‌دن سоنرا ایران، اؤلکه میقیاسین‌دا چئشیدلی مرکزدن قوپما حادثه‌لرینه سهنه اولموش‌دور. بونلاردان ان اؤن‌م‌لیلری خراسان، گیلان و آذربایجان‌دا باش ورن عصیانلار ایدی. گنچ یاش‌دا اولماسینا باخمایاراق مشروطه حرکاتینین اؤندرلرین‌دن ساییلان شئیخ محمد خیابانی ۱۹۱۸-جی ایلین مارتین‌دا آذربایجان دئموکرات فیرقه‌سینی و ۷ آپرل ۱۹۲۰-جی ایلده ایسه «آزادیستان دؤولتی»نی قورموش و آذربایجانین موستقیللیینی اولان ائتمیش‌دیر. «میللی حکومت» ایش باشینا گلر-گلمز اصلاحاتلار حیاتا کچیره‌رک آذربایجانین دموکراتیکلشمه و مدرنلشمه‌سینی قارشی‌سینا مقصد قویموشدو. تأسف کی، مرکزی حکومت بو مقصدلرین حیاتا کچیریلمه‌سینه ایمکان ورممیشدی. ۱۹۲۰-جی ایلین سنتیابر آیین‌دا ایران حکومتینین گؤندردیی سلاح‌لی بیرلیکلرله توققوشان «میللی حکومت» مغلوبیته اوغرامیش، لیدرلری خیابانی ایسه بو توققوشما نتیجه‌سینده شهید اولموشدور. بو اولایین آردین‌دان کلئیبر بؤلگه‌سین‌ده کیامینین اؤندرلیین‌ده بیر مقاومت حرکاتی باشلامیش، آنجاق بو عصیان دا دؤولت گوجلری طرفیندن یاتیریلمیشدیر. ۱ فورال ۱۹۲۲-جی ایلده لاهوتینین لیدرلیین‌ده تبریزده باشقا بیر عصیان گئرچکلشمیش، آنجاق بو عصیان دا حکومتین گؤندردیی رضا خانین دسته‌لری طرفین‌دن قان‌لی بیر شکیل‌ده مبلوب ادیلمیش‌دیر. ۱۹۲۵-جی ایلده قاتی بیر فارس میللیت‌چی‌سی اولان رضا خان، قاجار حاکمیتینه سون وئره‌رک پهلوی سلطنتینی قورموش‌دور. ایفرات مرکزیت‌چی بیر سیاست یریده‌ن رضا شاه «ایران میللتی» یاراتماق مقصدیله باش‌دا تورکلر اولماقلا بوتون فارس اولمایانلارا قارشی سیستئماتیک بیر آسسیمیلیاسییا سیاستی یریتمه‌یه باشلامیش‌دیر. ۱۹۳۰-جو ایلده فارسچا، ایرانین تک رس‌می دیلی اولاراق اعلان ائدیلمیش‌دیر. ۱۹۳۵-جی ایلده فارسچا اولمایان (تورکچه، عربجه و س.) جوغرافی و تاریخی آدلار دییشدیریلمه‌یه باشلانمیشدیر. ۱۹۳۷-جی ایلده آذربایجان ایالتیندن گئرییه قالان قیسم ایکی بؤلومه آیریلمیشدیر. بو دؤنمده آذربایجان اقتصادی، سیاسی و مده‌نی باخیمدان جدی بیر گئریله‌مه‌یه معروض قالمیشدیر.

۱۹۴۵-جی ایلده میر جعفر پیشوری باشقانلیغیندا، داها اؤنجه خیابانینین قوردوغو «آذربایجان دموکرات فیرقه‌سی» تکرار فعالیته باشلادی. دکابرین ۲۱-ده م.آ.شبوستری باشقانلیغیندا تبریزده قورولان «میللی مجلیس»، پیشورینی آذربایجان میللی حکومتی باشقانلیغینا سئچدی. میللی حکومت فدایلردن عبارت میللی اوردو واسیتسیله آذربایجانین بوتون بؤلگه‌لرین‌ده هگمونلوغو اله کچیره‌رک، بنزری گؤرونممیش بیر بیچیم‌ده کؤکلو اصلاحاتلار حیاتا کچیرمه‌یه نایل اولموشدور. ۱۹۴۶-جی ایلده ایران مرکزی حکومتی آذربایجان میللی حکومتی ایله ایمزالادیغی آنلاشمالارلا بو موختار دؤولتی رسما تانیمیش اولسا دا، عینی ایل ایچریسین‌ده پهلوی-فارس دؤولتی اوردوسو اتنیک آذربایجانا هوجوم اتمیش و آذربایجان میللی حکومتینه سون وئرمیش‌دیر. آذربایجانین ایشغالینین آردیندان مینلرجه آذربایجان تورکو یا قتل ائدیلمیش، یا دا سورگونه گؤندریلمیش‌دیر. ۱۹۷۹-جو ایل ایسلام اینقیلابیندان سونرا آذربایجان‌دا یئنی‌دن ایستیقلال حرکاتی باشلامیش‌دیر. اینقیلابین اساس لیدئرلرین‌دن اولان آذربایجان‌لی آیت الله شریعتمداری، آذربایجانین موختاریتی طلبیله چیخیش ادرک بله دئمیش‌دیر: «منیم یئریم ۱۷،۵ میلیون آذربایجان تورکلویونون ایستیناد نقطه‌سی اولان تبریز اولاجاقدیر».

آذربایجان تورکلرینین آزادلیق ایراده‌سینی اورتایا قویماق ایسته‌یه‌ن شریعتمدارینین بو مؤوقعیی خالق طرفین‌دن دستکلنمیش، اونون لیدرلیین‌ده موسلمان خالق پارتییاسی (خزب خلق مسلمان) قورولموشدور. ۷ دکابردا مرکزی حکومت قوم شهرین‌ده یاشایان شریتمدارینین ائوینه باسقین تشکیل اتمیش، او، چتین‌لیکله اؤزونو قورتارا بیلمیشدیر. بونون آردینجا تبریزده خالقین اوچیانی بوغولموش و شهرین ایداره‌سی اله کئچیریلمیشدیر. بو چاتیشمالاردان بیر نتیجه الده ائده بیلمه‌یه‌ن حکومت چاره‌نی شریتمدارینی ایقناع ائتمک‌ده بولموشدور. ایسلامی دویغولارین آغیر گلدیی بیر دؤنمده آذربایجان میللی حرکاتینین قان تؤکمکدن باشقا بیر نتیجه‌سی اولمایاجاغینی آنلایان آیتاله شریعتمداری، آیاقلانمانین دوردورولماسینی ایستمیشدیر. شریعتمداری حرکاتینین باسدیریلماسی ایله گونئی آذربایجان‌دا میللی مقاومت بیتممیشدیر. ۱۹۷۹-جو ایلده ایسلام اینقیلابینین گئرچکلشمه‌سیندن گونوموزه قدر گونئی آذربایجان میللی حرکاتی گوجلنه‌رک داوام ائتمیشدیر. گونئی آذربایجان میللی حرکاتی حاضردا ایران سیاسی حیاتین‌دا اؤنملی بیر فاکتور اولاراق اورتایا چیخمیشدیر.

گونی آذربایجان: تاریخی، سیاسی و کولتورولوژی موستویده. باکی، آذرنشر، ۲۰۱۰، ۱۷۲ سه.,

(صحیفه ۱۵-۱۷)