اولی بورادا

فارس مرکزلی ایران‌لیلیق کیملیینین بحران سورجی نئچه گونئی آذربایجان‌دا گؤرونمکده‌دیر. ایران تاریخین‌ده تورکلر، اؤزللیکله آذربایجان تورکلری، هر زامان آپاریجی رول اوینامیشلار.

۱۹۲۵-جی ایلده‌ن اؤنجه ایران اوزون زامان تورک خانه‌دانلاری طرفین‌دن ایداره اولونموشدور. ۱۹۲۵-جی ایلده‌ن سونرا ایران‌دا اقتدار تورکلرین الیندن چیخسا دا، هر زامان ایستیقامت وئریجی مؤقعلرینی قوروموشلار. چونکی آذربایجان تورکلرینین ایرانین حالی ترکیبی ایچریسینده چوخلوغا صاحب اولماسی و سیاسی اولایلارا قارشی حساس و آچیق اولماسی ایله ایران سیاسی حرکتلی‌لیگی ایچریسینده یا اؤنجول رولو اوینامیشلار، یا دا حرکات ایچریسینده آپاریجی مؤقع توتموشلار. آذربایجان تورکلری هم ۱۹۰۶-جی ایل مشروطه اینقیلابین‌دا، هم ده ۱۹۷۹-جو ایل ایران ایسلام اینقیلابین‌دا تمل، اساس و آپاریجی رول اوینامیشلار. ایران‌دا گئنیس یاییلمیش بیر ایفاده اولان تبریز ایستمزسه هئچ بیر دییشیم اولماز کلمه‌سی بو تاریخی گئرچکلیین گؤستریجی‌سی‌دیر.

ایران‌دا تورکلر اوزون زامان اقتداردا اولسالار دا، فارسلاری و دیگر ائتنیک قروپلاری دیشلایان و تورک کیملیینه دایالی بیر دؤولت قورمامیشلار. ایران‌دا اوزون زامان اقتداردا اولان تورک خانه‌دانلاری فارس دیلینه هر زامان سایغی‌لی اولموشلار و اونون گئنیشله‌نمه‌سین‌ده و اینکیشاف ائتمه‌سین‌ده اؤنملی رول اوینامیشلار. ۱۹۲۴-جو ایلده‌ن سونرا اقتداری اله کئچیرن فارس میللیتچیلری چوخ فرقلی داورانمیشلار. تورک کیملیینی یوخ ائتمک اوچون چئشیدلی اصوللاری اولان بیر آسیمیلیاسییا پروسسی باشلاتمیشلار.

تورک خانه‌دانلارین سایغین داورانیشلارینا بیگانه قالان فارسلار اقتداری اله کئچیردیکدن سونرا تورکه قارشی پولیتیکالاری سرگیله‌مه‌لری آذربایجان-تورک کیملیینین سیاسی موستوی‌ده اولوشماسینین اساسی و تمل پرینسیپینی تشکیل ائتمکده‌دیر.

آذربایجان-تورک کیملیینین سیاسیلشمه‌سی اوچون آشاغی‌داکی گلوبال، سوسیال، سیاسی، مدنی و محللی پرینسیپلر زمین حاضیرلامیشدیر.

– ۱۹۷۹-جو ایلده‌ن گونوموز قدر توتالیتار سیستمین اساس فاکتورو اولاراق گؤرونه‌ن و ایران تورپاق بوتونلویونون دایاغی اولان سیاسی ایسلامین ایفلاسی؛

– دؤولتین اقتصادی اوغورسوزلوغو و آلقین کوتلوی یوخسوللاشماسی؛

– اینقیلابین تأثیرین‌ده‌کی توپلومون سیاسیلشمه‌سی؛

– بوتؤولوکده ایران‌دا سفربرلیک گوجون صاحب اولان و توپلومو مرکزه باغلایان ایدئولوگییالارین چؤکوشو (کومونیزم، سیاسی ایسلام)؛

– بینلخالق میقیاسدا کومونیزمین چؤکوشو و اورتا آسییا و قافقازدا تورک جومهوریتلرینین قورولماسی و بو بؤلگه‌لرده ۱۹۸۸-جی ایلده‌ن سونرا آرتان تورکچولوک حرکاتی؛

– قوزئی آذربایجان جومهوریتینین قورولماسی، قاراباغ پروبلمی و ابولفض ائلچیبی فاکتورو؛

– کومونیزمین چؤکوشو و نئو-لیبئرالیزمین اولوسلارآراسی سیستم‌ده گوج قازانماسی؛

– گلوباللاشما سیاستی؛

– دؤولتین توتالیتار قورولوشو سببی ایله اورتایا چیخان سیاسی موشکوللر و سیاسی سیستمین دارلیغی؛

– دؤولتین موخالیفتی ازمه‌سی و فعالیت گؤسترمه‌یه ایمکان وئرمه‌مه‌سی. دونیا، ایراندا اصلاحاتچی-محافیظه کار قارشیلاشماسینین دیشین‌دا باشقا هئچ بیر سیاسی سیستئم ایله ایلگیله‌نمه‌سه ده ایران ماهیت اعتباری ایله جدی دییسیم کئچیرمکده‌دیر. ایران‌دا بوتون ایرانلی کیملیینی مدافعه ائد‌جک فاکتورلار جدی بیچیم‌ده ضربه آلمیش‌دیر. بو دوروم ایرانلیلیق کیملیینین سورغولانماسی ایله نتیجلنمیش، اد‌می-مرکزیتچی سیاسی تمایولو اساس و آپاریجی فاکتور اولاراق اورتایا چیخارمیشدیر.

گونئی آذربایجان میللی حرکاتینین بؤیومه‌سی تام اولاراق بونون گؤستریجی‌سیدیر. سیاسی پروسسین دینامیزمی نه اصلاحاتچی، نه ده محافیظه کار چاتیشماسی اولماق‌دان چیخمیش، چوخ فرق‌لی بیر زمینه سؤیکنمیشدیر. چونکی بو گون گونئی آذربایجان‌دا میللی سؤیلم آپاریجی و دومینانت سؤیلم حالینا گلمیشدیر. دییسیم طلبلرینین ده دینامیزمی گونئی آذربایجان‌دان گلن میللی حرکاتدادیر. گونئی آذربایجان میللی حرکاتی پوتنسیال اولاراق گونئی آذربایجان‌داکی سیاسی پروسئسلرین آنا دینامیزمینی تشکیل ائتمکده‌دیر. گونئی آذربایجان میللی حرکاتینین هئچ بیر آلتئرناتیوی یوخدور.

یوخاریداکی فاکتورلار گونئی آذربایجانین سیاسی اؤنجه‌لیکلرینی دئییشدیرمیشدیر. میللی کیملیک آراییشی بیرینجی و آپاریجی سیاسی اؤنجه‌لیک حالینا گلمیشدیر. گونئی آذربایجان تاریخی بویو سیاسی انرژیسینی یا ساغ، یا دا سول ایدئولوگییالارا وئرمیشدیر. ایندی ایسه سولچولار و ساغچیلارین سیاسی انرژیسی گونئی آذربایجان مسئله‌سینه دوغرو چکیلمکده‌دیر.

باشقا سؤزله، گونئی آذربایجان میللی حرکاتی چوخ فرقلی سیاسی انرژیلرین چکیم مرکزینه دؤنوشمکده‌دیر.

گونی آذربایجان: تاریخی، سیاسی و کولتورولوژی موستویده. باکی، آذرنشر، ۲۰۱۰، ۱۷۲ سه.,

(صحیفه ۲۰-۲۲