اولی بورادا
آذربایجانین گونئیینده گئدن میللی-آزادلیق حرکاتیندا آنا دیلینین اهمیتینی و دیله موناسیبتده غیری-میللی دؤولتلرین رئاکسییاسینی آنلاماقدان اؤترو بو پروسئس رضا شاهین زامانیندان – ۱۹۲۵-جی ایلدهن نظر سالماغا احتیاج واردیر. او زامان آنا دیلینین گوجونو و غیری-میللی دؤولتلرین بو گوج قارشیسیندا قورخوب تیتردیینی گؤرمک مومکوندور. اوشاقلیقدا یادیما گلیر کی، مکتبده بیزی آلتی یاشیندان فارس دیلینده دانیشماغا مجبور ائدیردیلر، دانیشا بیلمهینده جریمه لییر، «اششک» آدی وئرمکله قورخودوردولار و تضییقی او حده چاتدیرمیشدیلار کی، رضا شاهین زامانیندا آدام اؤزون «تورک» دئمهیه اوتانیردی.
آتا-آنالار بو حقارتدن قورتارماقدان اؤترو نه یوللا اولور-اولسون اوشاقلارینا و عائلهلرین فارس دیلینین اؤیردیلمهسینه سی گؤستریردیلر. حتی یادیما گلیر کی، عائلهلر فارس دیلینده دانیشماقلا فخر ائدیردیلر، فارسجا بیلن قیزلارا، گلینلره اوستونلوک وئریردیلر.
او دا یادیما گلیر کی، آتام تهرانا و یا مشهده گئدنده فارسجایلا تورکجهنی قاریشدیریب ائله دانیشیردی کی، گویا فارس دیلینی بیلیر. بونونلا اؤز شخصیتینی اوستون توتماغا چالیشیردی. بیز ده اونون بو حرکتینی یامسیلایاراق دئییب گولوردوک.
بو قورخو و حقارت آذربایجان دموکرات فیرقهسینین گلیشی ایله بوز کیمی اریدی. آذربایجان خالقی، خصوصاً اوشاقلار و گنجلر غرورلا اؤز دیللرینده مکتبلره باشلادیلار. هر آخشام اوشاقلار فرح حسیله آتا-آنالارینا فیلان حرفی یازدیقلارینی، فیلان شعیری اؤیرندیکلرینی دئییردیلر. بو غورور و دیرچلیش حالتی یالنیز ائولرده دئییلدی، زاوودلاری، فابریکلری ده بوروموشدو. آتامین آلچا فابریکینده ایشلهیهن گنج اوغلان و قیزلار فاصیله زامانی آخشام مکتبلرینده اوخودوقلاری، اؤیرندیکلری کیتابلاردان صحبت ائلییردیلر. آذربایجانین گونئیینده میللی حکومتین بیر ایللیک حاکمیتی، آنا دیلینین آزاد اولماسی میللی آزادلیق حرکاتینا بؤیوک تأثیر گؤستردی. تهران حکومتی بوتون واسطهلرله بو حرکاتین قارشیسینی آلماغا چالیشیردی. اونلارین تاپشیریغی ایله ملالار و مسجید باشچیلاری اؤز صحبتلرینده تورک مکتبینده اوخوماغین ضدی-ایسلامی اودوغونو تبلیغ ائدیر، بونو آلاهسیزلیغلا برابر توتوردولار. آتام تورکجه مکتب آچیلاندان ایکی آی سونرا ائوه گلیب مجتهیدین تورک مکتبلرینه گئدنلرین حضرتی علینین اوزونه قیلینج چکدیینی، ایسلاما قارسی اولدوغونو سؤیلدینی بیلدیردی و قارداشیم ایبراهیمله منی ملاخانایا قویدو. دیگر طرفدن دؤولت ایدارهلرینده تورک دیلینین گوجلهنمهسینین قارشیسی آلینیردی. بئله کی، اؤز دیللرینده دانیشانلاری بیسواد، پانتورکیست، روسپرست آدلاندیریردیلار، ایتهام ائدیردیلر. تهران رادیوسو گئجه-گوندوز تورک دیلینین علئهیینه تبلیغات آپاریردی. اما بو مانعلره باخمایاراق تورک مکتبینده اوخوماق او دؤورون اوشاقلاریندا درین تأثیر اویاتدی، آنا دیلینده تحصیلین و رسمی دؤولت مراسیملرینین مومکونلویو اینامینی فورمالاشدیردی.
یادیمدادیر کی، پیشوری بیزیم محلهیه گلنده من تعجبله اونون بیزیم دیلیمیزده دانیشدیغینی آناما سؤیلدیم. چونکی او واختا قدر من وظیفه صاحبلرینی، باشچیلاری همیشه اؤزگه دیلده دانیشان گؤرموشدوم. بو، منده اونا حؤرمت یاراتدی. یاخود، درسده معلم منیم حالیمی تورکجه سوروشاندا بونا تعجبلنیر و سئوینیردیم. تهران اوردوسو گلیب میللی حرکاتی قان دنیزینه قرق ائدنده منیم اون-اون ایکی یاشیم اولاردی. رضا شاهین اوغلو محمدرزا شاه رادیودان دئدی کی، حیاتین قدرینی او آدام بیلر کی، مصیبته دوشسون. بونو ائشیدنده من اؤز-اؤزومه دئدیم کی، آخی، بیز نه مصیبته دوشموشدوک. آذربایجان میللی حکومتی ییخیلان زامان تورک دیلینده یازیلان کیتابلار ییغیلاراق میدانلاردا یاندیریلدی. کیتابخانالاردان کیتابلاری ییغیب محو ائلدیلر، آنا دیلینی – حقیقتده ایسه میللی ایستیقلالیمیزی اودا چکدیلر. دوشمهنلریمیز یاخشی بیلیردیلر کی، آنا دیلینده مکتب آچیلماسی میللی حرکاتین گوجلهنمهسینه، مدنیتین محکهملهنمهسینه – نهایتده آذربایجانین موستقیللینه آپاراجاق. بونا گؤره ده ۱۹۴۶- جی ایلدهن سونرا تجزیه طلبلیک، پانتورکیستلیک و س. آدلارلا دوشونن اینسانلاری حبسلره، سورگونلره، اؤلومه محکوم ائتمهیه باشلادیلار. و بو وحشت او قدر قورخولویدو کی، دؤولت ایدارهلرینده فارس دیلیندن باشقا آیری دیلده دانیشماق تهلوکهلی ایدی.
تورک دیلی قیسا بیر زاماندا هر یئردن ییغیشدیریلدی و یئنی کهنه حقارتی داوام ائتدیرمهیه باشلادیلار. بو، ۱۹۵۰-جی ایله – مصدیقین باش ناظر سئچیلمهسینه قدر داوام ائتدی. بوندان سونرا بعضی شاعرلر آنا دیلینده شعیر یازماغا باشلادیلار. اجتماعی-سیاسی موحیطین بیر قدر یومشالماسی آنا دیلینین اینکیشافینا گوج وئردی. شهریارین آنا دیلینده یازماغا باشلاماسی، «حیدربابایا سلام»این یارانماسی بو دؤوره تصادف ائدیر. اما یئنه ده «حیدربابایا سلام»ی، صابیرین «هوپ هوپ نامه»سینی، «کیتابی-دده قورقود»او اوخوماق، ائوده ساخلاماق جینایت حساب اولونوردو. ۱۹۵۰-۱۹۵۲-جی ایللرده قورخو نیسبی اولاراق گؤتورولموشدو. ۱۹۵۳-جو ایلده مصددیق دئوریلدیکدن سونرا منیم گؤزومون قاباغیندا اونون ائوینی توپا توتدولار، بیر چوخ اینسانلاری حبس و اعدام ائتدیلر. اؤلکهدن قاچمیش محمدرضا شاه قاییتدی و ایسلام اینقیلابینا قدر اونون حاکمیتی سوردو.
یئتمیشینجی ایللرده سیاسی تضییق بیر قدر آزالاندا صمد بهرنگی کیمی ضیالیلار تورک دیلینی کند اوشاقلارینا اؤیرتمهیه چالیشیردیلار. بونون دا میللی حرکاتدا مثبت ایزلرینی گؤرمک مومکوندور. ایسلام جومهوریتی دؤورونده بیر سیرا قزئت و درگیلر تورک دیلینده چیخماغا باشلادی. اما قانونی-اساسیده اولان تورک دیلینین ایشلدیلمهسی، بو دیلده مکتب آچیلماسی تهران حکومتینی قورخوتدو. یئنه همین تهمتلرله آنا دیلینی تعقیب ائدیلیر، شاه زامانیندا اولدوغو کیمی تجزیه طلب، پانتورکیست و س. آدلارلا دامغالانیر. حتی بو ایلین ۲۴ فورالیندا دونیادا آنا دیلی اعلان اولونان گون تبریزده کیچیک بیر کنفرانسین کئچیریلمهسینین قارشیسینی آلدیلار. و یئنه ده گؤستردیلر کی، تهران حکومتی و فارس شووینیزمی بیزیم آنا دیلیمیزین بازاسی، مکتبی اولماسیندان، نهایت میللی حرکاتین گوجلهنمهسیندن قورخور. اؤزونون غیری-قانونی و غیری-اینسانی حاکمیتینی تورک و دیگر خالقلار اوزرینده یوروتمک اوچون آنا دیلینین و میللی مدنیتین قارسیسینی هر جور اصوللا آلماغا چالیشیر. بیر سؤزله، آذربایجانین دوشمنلری بیلیرلر کی، اونون گوجو، گلجیی، موستقیللیگی آنا دیلینه باغلیدیر. بونا گؤره ده آنا دیلی گونی آذربایجانین میللی ایستراتگییاسیندا موهوم رول اوینایاجاقدیر. آنا دیلینده مکتبلر آچیلمادان ایستیقلالیته نایل اولماق مومکون دئییلدیر. آذربایجانین گونئیینده جانلی حرکات گئدیر، بو گؤستریر کی، آنا دیلیمیزین ریشهسی کندلریمیزده، شهرلریمیزده، خالقین اورییندهدیر. و بو حرکات یاواش-یاواش اؤزونون سیاسی یولونا دوشور. بونو داها درین میللی حرکاتا چئویرمک اوچون بوتون قوروملارین، فیکیرلرین بیر یئره ییغیشماسی، واحید ایستراتگییادان چیخیش ائدیلمهسی لازیمدیر. چونکی گوجوموز بیرلییمیزده، وارلیغیمیز، کیملییمیز آنا دیلیمیزدهدیر. اگر بونو آنلاماساق، آنا دیلینین حاکمیتینی درک ائتمسک، عوموم بشری مسئلهلرده ده موفق اولا بیلمریک. چونکی بشری مسئلهلردن قاباق میللی پروبلملرین حلینه احتیاج دویولماقدادیر.
پروف. دؤکتورغلامرضا صبری تبریزی
گونی آذربایجان: تاریخی، سیاسی و کولتورولوژی موستویده. باکی، آذرنشر، ۲۰۱۰، ۱۷۲ سه.,
(صحیفه ۲۳-۲۵)
