اولی بورادا

پروف. دؤکتور واقیف سلطانلی​

معلوم اولدوغو کیمی، آذربایجان ایکی عصره یاخیندیر کی، پارچالانمیش، اونون قوزئیی روسییا ایمپرییاسینین، گونئیی ایسه ایران-فارس موستملکه‌چیلیک رژیمینین اسارتی آلتیندا یاشاماغا مجبور اولموشدور.

لاکین خالقیمیز بو اسارت و یاد گوجلرین بؤلوجولوک سیاستی ایله باریشمامیش، زامان-زامان اؤزونون آزادلیغی اوغروندا موباریزه‌یه قالخمیشدیر.
۱۹۱۸-۱۹۲۰-جی ایللرده قوزئی‌ده یارانان آذربایجان خالق جمهوریتی، ۱۹۲۱-جی ایلده گونئی‌ده اساسی قویولان آزادیستان دؤولتی، ۱۹۴۵-۱۹۴۶-جی ایللرده فعالیت گؤسترمیش آذربایجان میللی حکومتی بونون نمونه‌سی‌دیر. تاریخین سیاسی شرطلری بو دؤولتلرین اوزون مدت یاشاماسینا ایمکان وئرممیش، اونلار آیاق توتمامیش، سوقوطا اوغرامیشلار.

نهایت، روس-سوویت ایمپئرییاسینین چؤکوشو ایله ۱۹۹۱-جی ایلده آذربایجانین قوزئیی اؤزونون اوزون مدت ایتیریلمیش اولان دؤولت موستقیللیینی برپا ائتمیشدیر. او دا معلومدور کی، حاضردا یارانمیش اولان آذربایجان رسپوبلیکاسی، بوتؤو آذربایجانین اراضی و اهالی باخیمیندان ¼-دن آز بیر
حیصه‌سینی احاطه ائدیر.بؤیوک اؤندر ابولفضل ائلچیبیین دیرلندیرمه‌سی ایله دئسک، آذربایجانین مرکزی و گونئیی هله ده اؤزونون ایستیقلالیتینی گؤزله‌مکده‌دیر. دؤوروموزون سیاسی شرطلری ایستیقلالیت اوغروندا موباریزه‌نین چئشیدلی فورمالارینی اورتایا قویور. بو موباریزه‌نین فورمالارینی آچیقلامادان و هر هانسی بیرینین داها اوپتیمال اولدوغونو اساسلان‌دیرمادان دئیه بیلریک کی، ایکییه بؤلونموش، ضعیفلدیلمیش، میللی حاقلاری الین‌دن آلینمیش آذربایجانین تالعیی هاردا یاشاماسیندان آسیلی اولمایاراق هر بیر آذربایجان تورکونو دوشوندورملی، ناراحات و سفربر ائتمه‌لیدیر. ایندیلیکده قارشیدا دوران اساس مسئله‌لردن بیری آذربایجانین پارچالانماسینی دونیا مدنی بیرلیینین دقتینه چاتدیرماق، سیاسی گوج مرکزلرینی، اینسان حقوقلاری ایله مشغول اولان بین الخالق تشکیلاتلاری بو ایستیقامتده معلوماتلاندیرماقدان عبارتدیر.

گونئی آذربایجان پروبلمینه دقتی آرتیرماغین ان موهوم یوللاریندان بیری گونئی آذربایجان موهاجیر دؤولتینین یارادیلماسی و اونون دونیا میقیاسیندا تانینماسی اوغروندا موباریزه آپاریلماسیندان عبارتدیر. آذربایجانین تاریخینده و تالعیینده موهوم آکسییا اولا بیله‌جک بو آددیمین آتیلماسی نلره یول آچیر:

– آذربایجانین گونئیینده میللی-آزادلیق حرکاتینین گوجله‌نمه‌سینه، سیاسی پروسئسلرین دورغونلوق (پاسسیو) مؤوقعین‌دن چیخاراق رادیکال موستوییه کئچمه‌سینه؛

– میللی-آزادلیق حرکاتینین ایدئولوژی پلاتفورماسینین حاضرلانماسینا و بونون آذربایجانین گونئیینده تبلیغینه؛

– دونیانین آپاریجی دؤولتلرینین و بین الخالق تشکیلاتلارین آذربایجانین پروبلملری ایله داها یاخیندان مشغول اولماسینا؛

– آذربایجان خالقینین ایکییه پارچالانماسینین سیاسی گونده‌م گتیریلمه‌سین؛

– میللتلرین اؤز مقددراتینی تعیین ائتمه‌سی زمینینده اجتماعی-سیاسی فعالیتلرین گوجله‌نمه‌سینه؛

– قورولاجاق گله‌جک دؤولتین آنا یاساسینین، ایستروکتورونون، ایداره‌چیلیک مکانیزمینین و کادر پوتسیالینین فورمالاشدیریلماسینا و س. معلوم اولدوغو کیمی، مهاجیر دؤولتلرین یارانماسی تجروبه‌سی بیر چوخ خالقلاردا مؤوجوددور. خصوصیله، سوویت سیاسی رژیمی قورولدوقدان سونرا دؤولت مستقیللیینی ایتیرمیش اوکراینا، گورجوستان، آذربایجان و باشقا رسپوبلیکالارین سیاسی قوه‌لری اؤلکه‌نی ترک ائتمه‌یه مجبور اولموش، ایستیقلال داواسینی مهاجیرتده یوروتموشلر. مثلاً، اؤتن عصرین ۲۰-۳۰-جو ایللرین‌ده نئو ژوردانییانین باشچیلیغی ایله گورجوستان، سمال ایستوتسکینین رهبرلیگی ایله شیمالی قافقاز، محمد امین رسولزادنین اؤندرلیگی ایله آذربایجان مهاجیر دؤولتی مؤوجود اولموشدور.

آردی وار...

گونی آذربایجان: تاریخی، سیاسی و کولتورولوژی موستویده. باکی، آذرنشر، ۲۰۱۰، ۱۷۲ سه.,

(صحیفه ۲۶-۲۷)