اولی بورادا

م. رسولزادنین رهبرلیگی ایله ۱۹۲۴-جو ایلده ایستانبول‌دا اساسی قویولان آذربایجان میللی مرکزی ساده‌جه سیاسی تشکیلات دئییل، موهاجیرت دؤولتینین فورمالاشماسین‌دا فعالیت گؤسترمیشدیر. ائله بونا گؤره ده بو تشکیلاتین تمثیلچیلری ۱۹۳۱-جی ایلده ایستالینین آتاتورکله باغلادیغی موقاویله‌یه اساساً دیگر سووت محکومو اولان جومهوریتلرین تمثیلچیلری ایله بیرلیکده اؤلکه‌دن چیخاریلمیشدیر. ۱۹۳۴-جو ایلین ۱۴ ایولوندا پاریس‌ده رسولزدنین تشببوسو و گرگین امیی سایه‌سینده آذربایجان، گورجوستان و شیمالی قافقاز موهاجیر دؤولتلری تمثیل‌چیلرینین روس اسارتینه قارشی بیرگه موباریزه‌سینی تنظیمله‌یه‌ن قافقاز کونفدراسییاسی یارادیلمیش‌دیر.

محض آذربایجان ومهوریتینی تمثیل ائتدیی اوچون سول‌زاده ایکینجی دونیا ساواسی دؤورونده (۱۹۴۲-جی ایلد ) فاشیست آلمانییاسی ایله بئرلینین «آدلون» هتلینده روس-سووت ایمپرییاسینین داغیلاجاغی تقدیرده آذربایجانین گله‌جک تالعیی ایله باغلی دانیشیقلار آپارمیشدیر. ایکینجی دونیا محاربه‌سی ایللرینده پولشا، فرانسا و باشقا ایستیقلالیتینی ایتیرمیش خالقلارین قورموش اولدوغو موهاجیر دؤولتلر جدی سیاسی فعالیتله مشغول اولموشلار.

خصوصیله، ۱۹۳۹-جو ایلین سنتیابرین‌دا سیکورسکینین باشچیلیغی ایله فرانسانین آنژی شهرین‌ده یارانان، ۱۹۴۰-جی ایلین ایونوندان لوندوندا فعالیت گؤسترن، ۱۹۴۳-جو ایلین ایونوندان ست. میکولایچیکین رهبرلیک ائتدیی پولشا موهاجیر حکومتی اؤز فعالیتی ایله فاشیست آلمانییاسینین حربی-سیاسی دایره‌لرینده دایم تشویش و ناراحاتچیلیق یاراتمیشدیر. یئنی ۲۴ ئنتیابر ۱۹۴۱-جی ایلده سارل دگولون لوندوندا یاراتدیغی فرانسا موهاجیر حکومتی آلمان فاسیزمینه قارشی مقاومت حرکاتینین تشکیلینده اهمیتلی رول اوینامیشدیر. ۱۹۴۳-جو ایلین ایونوندان الجزایرده فرانسا میللی آزادلیق کومیته‌سی آدی ایله فعالیت گؤستره‌ن بو دؤولتی حتی آمریکا، بؤیوک بریتانییا، اس اس ار ای و باشقا اؤلکه‌لر رسما تانیمیشلار. بالتیک رسپوبلیکالارینین تاریخینده ده موهاجیر دؤولتین یارادیلماسی تجروبه‌سی مؤوجوددور. رگیونون بوتؤولوکده روس مستملکچیلیینه چئوریلدیی ایللرده آوروپا اؤلکه‌لرینده اوزون مدت لیتوا، لاتیش و استونلارین موهاجیر دؤولتلری اولموشدور. محض بو دؤولتلرین آردیجیل، سیستملی موباریزه‌لری نتیجه‌سینده بالتیکیانی رگیون‌دا ایستیقلالچیلیق

مفکوره‌سی هئچ بیر زامان سؤنممیشدیر. بالتیکیانی رسپوبلیکالارین میللی-آزادلیق حرکاتینین بین الخالق دستک قازانماسی دا رگیونون موهاجیر دؤولتلرینین بیرگه ثسمره‌لی فعالیتینین نتیجه‌سینده مومکون اولموش‌دور. عمومیتله، ئید اولونمالی‌دیر کی، دونیا تجروبه‌سین‌ده موهاجیر دؤولتلرین یارانماسی اساساً ایکی آسپکتده اؤزونو گؤستریر:

۱) مؤوجود سیاسی رژیم و اونو دئویرمک مقصدینه؛

۲) ایستیقلالیت و اؤز مقدداراتینی تیینئتمه میسییاسینی گئرچکلش‌دیرمک مقصدینه.

گونئی آذربایجان موهاجیر دؤولتینین یارادیلماسینین میللی حاقلاریمیزین داها چئویک شکیل‌ده سیاسی گونده‌مه گتیریلمه‌سینه تکان وئرجیی شوبهه دوغورمور. چونکی بورادا پروبلم رژیمی دییشمه‌یه دئییل، ایستیقلال مفکوره‌سینین گئرچکلشمه‌سینه، میللی حاقلارین تانینماسینا، میللتلرین موقدداراتینی تعین ائتمه پرینسیپلرینه سؤیکنیر

گونی آذربایجان: تاریخی، سیاسی و کولتورولوژی موستویده. باکی، آذرنشر، ۲۰۱۰، ۱۷۲ سه.,

(صحیفه ۲۸-۲۹)