باکیدا غریبه شکیلده گئدن معنوی ایشغال پروسسیندن سانکی خبرسیزیک. آرتیق ایللردیر کی، رستورانلاردا ارمنی اصیللی باکیلی موغننی بوکانین آدی ایله باغلی اولان و یاخود اونون مشهورلاشدیردیغی، آذربایجان میللی آوازینا هئچ بیر عایدیاتی اولمایان لهجه-اینتوناسییا ایله هاوالار ایفا ائدیلمکدهدیر. دونهنه قدر چوخ آزسایلی، محدود دایرهده اولان بو ماهنیلار ایندی باکی گئجهسینین هاواسینا چئوریلیب: هر یئرده، هر کسین دیلینده «مادام پوپوقای»، «دولیا وورووسکایا» و آدینی بیلمدییمیز داها هانسی هاوالار... نه باش وئریر؟
پئشکار یاناشماسی یوخدور، ضیالیلار ایسه...
بیر نئچه گوندور آرداردا موشاهیده ائتدییم بو حالدان تعجوبلنممییم مومکون دئییلدی. نه باش وئردیینی آیدینلاشدیرماق ایستدیم و قیساجا اینترنت آراشدیرماسی دا ائتدیم: منظره ندیر؟
واختاشیری اولاراق مئدیانین گوندهمینه گلیر بو مؤوضوع، بیر نئچه گون حاللانیر و قریبه رئاکسییالارلا سانکی قارشیسینا سد چکیلیر. چونکی پروسسین اؤزونون گئدیشینی ایزلهمهیهن و یاخود ایزلهمک ایستهمهیهن ضیالی-موسیقیچیلرین پروبلمه فوندامنتال یاناشماسی یوخدور.
البته کی، بو مقامدا میللت وکیلی، تانینمیش یازار آقیل عباسین موناسیبتی دقتیمی ان چوخ جلب ائدنلر سیراسیندا ایدی. او، بوکانین اصلینده هئچ نه یاراتمادیغینی، بو هاوالارین باکیلیلارین «قدئش ماهنیلاری» اولدوغونو بیلدیریب و بیزیم بو ماهنیلاردان ارمنییه گؤره ایمتینا ائتمییمیزی دوزگون سایماییب.
کل حالدا گؤتوردوکده، منظره بوندان عبارتدیر: سانکی مدنیتلرین توققوشدوغو، اوز-اوزه گلدیی دئییل، «قایناییب-قاریشدیغی» بیر مقاملا اوزلشمیشیک - «باکیلیلارین» یاراتدیغی و باکیلی ارمنینین مشهورلاشدیغی شانسون موسیقیسی. بیزیم حاقیمیز وارمیش او ماهنیلارا. بس، ارمنیلرین نئجه؟ اونلارین حاقی یوخدورمو؟
استثناسیز اولاراق دئییرم و بو فیکری ایضاح ائتمهیه ده چالیشاجاغام: ارمنیلرین بو ماهنیلارا ادعا ائتمهیه تام حاقی وار. دئمک، بئله چیخیر کی، اورتاق بیر مدنیتیمیز وارمیش ائرمهنیلرله؟
اورتاق مدنیتلر نئجه یارانیر
بو جغرافییادا آذربایجانلیلارین – تورکلرین اورتاق مدنیت یاراتدیغی خالقلار وار و بونلارین باشیندا فارسلار گلیر. فارس و آذربایجان تورکونون یاراتدیغی اورتاق مدنی دیرلرین اساسیندا ایسه تکجه مین ایللیک قونشولوق، ایچ-ایچه، بیر اؤلکه داخیلینده یاشاماق دایانمیر و عمومیتله، بیر یئرده یاشاماغین اورتاق مدنیت یاراتماغا قطعی دخلی یوخدور.
اورتاق مدنیت – خالقلارین دینی-میفولوژی و ایدئولوژی باغلاری زامانی اورتایا چیخیر، مثلاً، موغام کیمی. ایسلامدان چوخ-چوخ اؤنجه بو ارازینی احاطهلهیهن ماق دونیاگؤروشونه باغلی میستیک بیر صنعتین داشیییجیلاری اولاراق، تورکلر و فارسلار موغاما پارالئل شکیلده ادعا ائدیرلر.
خالقلارین اؤزونو ایفادهسینده دینی-ایدئولوژی بازاسی اولمایان هئچ بیر بؤیوک مدنیت اولمادیغی کیمی، آیری-آیری دینی دونیاگؤروش داشیییجیسی اولان خالقلارین دا بیر یئرده اورتاق مدنیت یاراتماسی مومکونسوزدور – هله اونو دئمیرم کی، ارمنیلر بو اراضیلره «دونن» – ۲۰۰ ایل اؤنجه گلیبلر. بیزیم پارالئل و اورتاق هانسی مدنی آکتیمیز اولا بیلر کی؟
ارمنی بوکا و ۷۰-جی ایللرین «هیتی»
بوکا (بوریس آرکادیئویچ داویدیان) ۱۹۴۹-جو ایلده باکیدا دوغولوب، ۷۰-جی ایللردن باکیلیلارین سئویملیسینه چئوریلیب، بؤیوک شهرتی اولوب.
«بؤیوک شؤهرتی اولوب»، دوغرودور، آنجاق ۷۰-جی ایللرین دوشونهن باشلاری، خصوصیله ۱۹۷۸-جی ایلده «آذربایجاندا دؤولت دیلی آذربایجان دیلیدیر» مادهسینی آذربایجان اس اس ار-این کونستیتوسییاسینا - مرکزه گؤندریلن نئجه دانوسلار، شرلهمهلر قارشیسیندا دوراراق! – داخیل ائدن غرور یئریمیز حیدر علیئو بو مشهورون ائفیرلرده گؤرونمهسینه و هر هانسی آد آلماسینا هئچ بیر شرایط یاراتماییب.
نیهسی حاقدا بو قدرمی درین دوشونمک لازیمدیر؟ یوخسا تصور ائتدینیز؟..
بوکا باکینی سئویر، باکیلی دوستلاری وار و بونو هر زامان دئییر.
اونون حاقدا خیرداجا بیر آراشدیرما زامانی دیلدن-دیله یاییلان، هئچ بیر دقیق اینفورماسییا ایله تصدیقلهنمیهن بو معلوماتلار اوزه چیخیر: باکیلی دوستلارینین خطرینه دیمهمک اوچون هئچ واخت ارمنیستانا گئتمهییب، خوجالی فاجعهسینین ایلدؤنومونده کنسرت وئرمکدن ایمتینا ائدیب و ارمنیلرین تضییقی ایله اوزلشیب و س.
ماراقلیدیر کی، بو دئییملر سونرادان آیری-آیری مؤلفلرین ایمضاسیندا مطبوعات صحیفهلرینه ده «فاکت اولاراق» ایشیق اوزو گؤروب.
اولا، بوکا ۱۹۸۸-جی ایلده دئییل، ۱۹۸۷-جی ایلده باکیدان گئدیب و موسکوادا یاشاماغا باشلاییب. ماراقلی تاریخدیر، ائلدیرمی؟
ایکینجیسی، بوکا ۱۹۹۶-جی ایلده ارمنیستاندا یاشاییب، عائلهسی ایله بیرگه. دوستلوقدان، قارداشلیقدان دانیشان بوکا بیر دفعه ده اولسون، قاراباغلا باغلی مناسیبت بیلدیرمهییب، باکینی، باکیلیلاری سئودیینی دئییب، والسالام.
بوکا – سانکی دوشونولموش صورتده یارادیلمیش اوبرازدیر: باکیلی، «اینترناسیونال» اوبراز. بو اوبراز ۱۹۸۸-جی ایلدهن بری باش وئرهنلرله باغلی «سیاسی مؤقع» بیلدیرمیر، چونکی بئلهده اونون ماهنیلارینین باکی ایشغالینین قارشیسینی آلماق اوچون کسرلی آرقومنت الده ائتمیش اولاریق.
باکینین معنوی ایشغال پلانی
باکی – آذربایجانین تکجه سیاسی پایتختی دئییل، هم ده اوزون مدتدیر کی، معنوی پایتختی، مدنیت اوجاغی، سیموولو رولونو اویناییر. بو، هم ده باکی نفتی ایله باغلی اولان یوزیللره دایانان پروسئسدیر.
باکی هر زامان یاغیلارین دقتینی چکیب و ایللردیر بو اوچبوجاق – باکی-گنجه-ناخچیوان هدف اولاراق سئچیلیب، هانسیسا بؤیوک گوجلرین قوردوغو تله ایله ارمنیلر خصوصاً بو اوچبوجاغین اوستوندهکی اولدوزو (باکی) منیمسهمهیه جهد گؤستریب.
ئرمهنیلرین آذربایجانلیلارا قارشی سویقیریملاری دا باکیدان باشلاییب: محض اورییمیزی نیشان آلیبلار. ۱۹۱۸-جی ایل باکی کومیسارلیغی، باکینین شهر-دؤولته چئوریلمهسی اوچون آذربایجانلیلارین کوتلوی قتل عامینین سببی ده بودور.
گوج یولو ایله باجارمادیلار – ۱۵ سنتیابر ۱۹۱۸-جی ایلده باکی خلاص ائدیلدی. ۱۹۲۰-جی ایلدکی ایشغالدان سونرا ایسه باکینین اله کئچیریلمهسی اوچون بؤیوک و داها گیزلی پلان ایشلهندی.
ایلک ۲۰ ایل – میللی ضیالیلار آرادان گؤتورولدو، سونراکی ۲۰ ایل محاربه و اوندان سونراکی تشکیلاتلانما ایدیسه، ۶۰-جی ایللردن باکینین معنوی ایشغالیندا پیک دؤنم باشلادی. او وضعیته گلدی کی، اؤلکهمیزین پایتختیندا آذربایجانجا دانیشماق «چوشکالیق» ساییلیردی، خصوصی زومره یئتیشدیریلمیشدی – «باکیلیلار».
بو «باکیلیلارین» باکییا و باکینین ۳۲ کندینه ضررهجه عایدیاتی یوخدور. چونکی باکیدا «شانسون» میدان سولایاندا باکی کندلری آذربایجاندا موغامی یاشادان آز قالا نادیر مکانا چئوریلمیشدی.
معنوی ایشغالین خصوصی "میللتی"
بؤیوک حاضرلیق گؤرولموشدو «باکیلیلار میللتینین» یارادیلماسی اوچون: اونلارین دیلی واردی، مکتبلری واردی، بس، مدنیتی؟ آخی، بو «میللتین» اؤز مدنیتی ده اولمالییدی؟
باخ، بوکالار دا او زامان اورتایا آتیلدی.
باکیلیلارین «قدش» ماهنیلارینیمی اوخویوردولار و اونا گؤرهمی سئویلیردیلر؟ ائلدیرسه، هارا گئتدی بو باکیلی ماهنیلارینداکی «باکیلی دیلی»؟
بو ماهنیلارین دیلی، ایفاسی، اوصلوبونون اصل باکیلیلارا و آذربایجانلیلارا هئچ بیر دخلی یوخدور: بو، دوشونولموش صورتده یارادیلان و قاپالی اولاراق پایتختیمیزا یئرلشدیریلن «باکیلی» آدلی «اینترناسیونال»، هیبرید و آمورف بیر «میللتین» مدنیتی ایدی. و تصادفو دئییل کی، بونون داشیییجیلاری دا بیز دئییلدیک.
نیین موباحثهسینی آپاریریق؟
باکیلی بوکانین ارمنیلره دخلی یوخدور؛ اونون اوخودوقلاری «باکیلیلاریندیر»؛ اوندان ارمنیلر یاپیشیبسا، بیز نیه ایمتینا ائتملیگیک و س... فیکیرلره حیرت ائتمهیه بیلمیرسن.
نیین موذاکیرهسینی، موباحثهسینی آپاریریق؟ هئچ بیر گؤستریجیسی ایله - دیلی، اوسلوبو، آوازی – بیزه عایید اولمایان «بوکایزمی» هر هانسی فورمادا نیه مدافعه ائتمهیه قالخیرسینیز؟
ارمنیلر «ساری گلین»دن «اوزوندره»یه، اوزئییر حاجیبیوودان علکبر تاغیزادهیه قدر بؤیوک بیر مدنیتیمیزی چاپیب-تالاییب، منیمسهمکله مشغولدورلار، بیز ایسه بوکانین «باکیلیلارین مدنیتینین» داشیییجیسی کیمی ماهنیلارینا ادعا ائدیب، اونو اوخویوروق؟
ضروری خاطیرلاتمایا احتیاج وار: ۷۰-جی ایللرده روک و یاخود رئپ/پوپ (موسیقیچیلر و پشکارلاردان آنلاییش خواهیش ائدیرهم: منیم اوچون بونلارین ماهیتجه هئچ بیر فرقی یوخدور) موسیقیسینین آوروپانی ایشغال ائتدیینی گؤروب، ماراقلی بیر تجروبه آپارمیشدیلار. بیر یومورتانی رئپ اوخونان اوتاغا، دیگرینی ایسه میللی موسیقینین اؤنونه قویموشدولار. ۲۴ ساعتدان سونرا نتیجه ائله عالیملرین گؤزلدیی کیمی ده اولموشدو – رئپ/روکون اؤنوندهکی یومورتادا هوجئیرهلرین هامیسی اؤلموشدو، میللی موسیقینین اؤنوندهکی یومورتادا ایسه اینکیشاف واردی.
عالیملر ادعا ائتدیلر کی، موسیقی اینسانین شخصیتی کیمی، بئیین حجئیرهلرینه ده تأثیر ائدیر. بوندان سونرا فرانسادا میللی موسیقی و میللی ادبی ژانرلار دؤولت حمایهسینه آلیندی...
دئمک، ارمنیلر مجلیسلرینده بالابان سسلندیرهجک، «اوزوندره»یه اوینایاجاق، «ساری گلین» دینلهیهجک، ناخچیوان یاللیسی گئدهجک، بیز ایسه بوکانین «مادام پوپوقای»اینا آتیلیب دوشجییک؟
ارمنیلر «ساچین اوجون هؤرمزلر» دئیه، مین ایللیک دونیاگؤروشون موسیقی ایفادهسینی دینلهییب، اونو اؤز عنعنهلرینه چئویرمهیه گیریشهجکلر، بیز ایسه هئچ بیر معنا ایفاده ائتمهیهن «داش دوشی، داش دوشی»نی (مادام پوپوقای) بیینلریمیزه یئریدجییک؟
ارمنیلر «ساری گلین»له اجتماعی شعورا تأثیر ائدجک، دونیایا مئساژ وئرهجک، بیز «دولیا وورووسکایا» ایله بئیینلریمیزی یویاجاغیق؟
بیزیم شعورلارا، بئیینلره تلقین ائتمک ایستدییمیز ندیر؟
ایندی گؤرورسونوزمو باکیدا روس دیللی مکتبلرین سایی نیه سرعتله آرتیر؛ ایندی آنلاشیلیرمی کی، بیز روسجا اؤیرهنمک عوضینه نیه روسدیللی اولوروق؟
هله ده روسجا، اینگیلیسجه اؤیرنمیین واجیبلیگی ایله روسدیللی، اینگیلیسدیللی اولماغین فسادینی آییرا بیلمیریک، شهر مدنیتی اوزینه، نوستالژی ایله «باکینتس»لر یارادیریقسا...
آردینی یازا بیلرسینیز...
