(1. بؤلوم)

ايران تورکلرى چوخ زنگين بير فولکلور خزینه‌سینه صاحیبدیرلر. اورتا چاغلاردان باشلایاراق ۲۰-جی عصرین باشلارینا دک تورکجه یازییا آلینمیش خالق ادبییاتی قایناقلاری‌نین چوخو ایران بؤلگه‌سینده‌کی تورکلره عاییددیر، اهرلی عندلیب قره‌جه‌داغی'‌نین داستانلار مجموعه‌سی، تبریزلی الیاس موسیقیانین نغمه‌لر مجموعه‌سی، نصرت‌الملک ماکوئی، علی‌النقی دهخوارقانی، میرزه حسن رشدیه'‌نین توپلاییب یایینلادیغی "آتا سؤزلری" کیتابلاری او جمله‌دندیر. عئینی حالدا صفویلر دؤنه‌مینده فارسجا یازیلان و او زامانکی اصفهان شهری‌نین تورک و تاتلاردان عیبارت اهالیسی‌نین آراسیندا قادینلارین مؤهوم تصورلرینی قلمه چکن آغا جمال خوانساری'‌نین "کولثوم ننه" کیتابینی دا بونلارا آرتیرماق اولار.

بونون یانیندا دئمه‌لییم کی، بیر چوخ آراشدیرماچیلارا گؤره اصلی-کرم، آشیق غریب ایله شاه صنم و آرزی-قمبر داستانلاری دا ایلک اؤنجه ایران‌دا یارانمیش و سونرالار باشقا تورک بؤلگه‌لرینه یاییلمیشدیر.

قاشقایی‌لارین مقدس اوجاقلاری و بیر چوخ مزار داشلاری اوستونده اورخون آبیده‌لری‌نین حرفلرینی آندیران شکیللرین قازیلمیش اولماسی چوخ ماراقلیدیر. قاشقایی‌لار هله ده اسکی تورک ائللری کیمی قورد'و مقدس و قوتسال سانیرلار و بیر شخصه شانس گولونجه، "اونون قوردو اولاميش" دئيیرلر.

ایران'دا بیر چوخ افسانه‌لرده دده‌قورقوت ایزلرینه راست گلیریک هم ده دده‌قورقوت داستانلاریندا گئچن شخص آدلاریندان اؤزللیکله "آروز"، "بئیرک"، "اگرک" کیمی آدلار هله ده اورمیه'‌ده ایشلنمکده‌دیر.1

ماراقلیدیر کی، ایران‌ین قوزئی‌دوغوسوندا بجنورد و آشخانه آراسیندا بیر طرفینده تورکلر، بیر طرفینده ایسه تورکمنلرین یاشادیغی بؤیوک بیر سیراداغلارین آدی "قورقوت"2 داغلاریدیر. ۷۵ کیلومتر بویوندا اوزانان بو سیراداغلارین ان اوجا ذیروه‌سی‌نین آدی دا یئنه "قورقوت" داغی‌دیر. هم ده دده‌قورقوت داستانلاری‌نین قهرمانی اولان سالور قازان'ین آدینی آندیران یئددی داغ و قالا ایران'ین قوزئی‌باتیسیندا و قوزئی‌دوغوسوندا تسوج، سالماس، قزوین، اهر، قوشاچای و بجنورد'دا دا واردیر.3

گلین گؤرون کی، بیر چوخ قایناق چنلی بئل'ین دوغو آنادولودا اولدوغونو گؤسته‌ريرکن بير نئچه باشقا معتبر قایناق ایسه اونو خوی-سالماس داغلاریندا اولدوغو فیکرینی ایره‌لی سورور.

۱۸۳۰'لاردا کوراوغلو داستانی‌نین ایلک یازییا آلينميش نوسخه‌سی4، کوراوغلو'نون اصلينده تورکیستان (خوراسان) تورکلری‌ندن اولوب و اورادان آذربایجان'ا گؤچوب تبریز-اهر یولو اوسته اولان "گؤیجه بئل" گدییینده بیر قالا قوروب، ۷۰۰ دلینی باشینا ییغدیغینی سؤیله‌ییر. همین منبع‌ده دئییلیر کی، کوراوغلو سونرالار اورادان گؤچوب سالماس داغلاریندا ایران-عثمانلی سینیریندا چنلی بئل قالاسینی قورور.

هم الکساندر خودزکو، هم عباسقولو باکیخانوف، هم ده "عالم آرای نادری" اثری‌نین یازاری ”محمد کاظم مروی“ چنلی بئلین خوی۔سالماس داغلاريندا و روم (آنادولو) سینیریندا اولدوغونا اشاره ائديرلر. همين قالانين بينؤوره داشلاری هله ده قوتور کؤرپوسو ایله تورکییه سینیرینین آراسیندا دورور.

آشیق صنعتینه گلدیکده، دئمک اولار کی، بو صنعتین ایران تورکلری‌نده درین کؤکلری واردیر. تورک آشیق شئعری‌نین ده‌یرلی نماینده‌لری‌نین چوخو سون ۵۰۰ ایلده ایران بؤلگه‌سی‌نده‌کی تورکلرین ایچیندن چیخمیشدیر. مثلا ایلک تانینمیش آشیغمیز آشیق قوربانی، سونرالار آشیق عباس توفارقانلی و خسته قاسیم. آشیق غریب و ”کرم" ده (سیمالاری داها چوخ افسانه‌وی اولدوغونا باخماياراق) دئييلنلره گؤره بیری تبریزلی بیری ایسه اصفهان'دا صفوی شاهزاده‌لریندن ایمیشلر.

قاشقایی ائلیندن اولان مأذون ایران‌'ین گونئی تورکلری‌نین بؤیوک آشیق طرزینده شئعر یازان شاعیرلریندندیر. اونون قوشدوغو گؤزل گرایلی و قوشمالار ایران'‌ین گونئی‌ینده تورکلر آراسیندا ان یایغین آشیق شئعرلریندن ساییلماقدادیر.

ساوالی تئلیم خان ایسه تهران‌ین ۱۲۰ کیلومتر جنوب غربینده ساوه ماحالیندان قالخمیش گؤزل و دویغولو شئعرلر قوشموشدور. بو گون اونون شئعرلری بو بؤلگه‌ده ديللر ازبريدير.

تورکمن شاعيرلری‌نين ان مشهورو مختومقولو فراغی ده ایران تورکمن‌لریندندیر. اونون یاراتدیغی اثرلر بوگون ایران و تورکمنیستان باخشیلاری‌نین سازیندا تئز۔تئز ترنم اولونور.

یوخاریدا قئیده آلدیغیم قیسا ایشاره‌لر، ایران‌دا تورک خالق ادبییاتی‌نین نه قدر درین و دوغما کؤکلره صاحیب اولدوغونو گؤسته‌ریر.