مسئله تالشی ها به لحاظ مانور سیاسی محصول شرایط بیست ساله اخیر می باشد ، اما از حیث،بستر فکری و نقش دهی تاریخی بدان ، از دوره کسروی، و تحریفات تاریخی وی شروع می شود.شاید کسروی خود نیز پیش بینی نمی کرد که تفکر پانتالشیسم،می تواند تهدیدی برای آذربایجان و حتی از جهاتی معضلی برای پان ایرانیسم شود.

امروز گرچه مدعیان تز پانتالشیسم خود را ذیل پان ایرانیسم تعریف و توصیف می کنند، اما در ماهیت وجودی خود همانند کردها ، دنبال دولت مستقلی هستند که بتوانند خود را به عنوان یک ملت با پیشینه تاریخی و جغرافیایی تعریف کنند.اگر در دوره هاشمی رفسنجانی،استفاده ابزاری از حرکت علی اکرام همت اوف ،به عنوان بازوی بازدارنده علیه دولت ابوالفضل ایلچی بی به کار رفت ،اما همت اوف علی رغم ادعای پیوستن به ایران ، دنبال رو فلسفه جدیدی بود که بتواند تعریفی ولو کمرنگ از تالشی ها به عنوان یک ملت ارائه دهد این تعریف تنها از رهگذر پیوستن به حلقه پان ایرانیسم می توانست موثر باشد.

شبکه سحر و برنامه کومپاس که توسط علی اصغر فردی کارگردانی می شد به عنوان صدای مظلومیت تالشی ها علیه جمهوری آذربایجان به مرحله اجرا در آمد.اما به طور مشخص با وجود فاکتور روس در حوزه قفقاز و دریای خزر ، نه ترکیه و نه ایران نتوانستند به آنچه که خواسته ها و آرزوهایشان بود نائل آیند.

حیدر علی اوف ، به عنوان یک سیاستمدار کهنه کار بر این مسئله کاملا واقف بود. سالها حضور در ک گ ب و ارگان های امنیتی و سیاسی روسیه ،وی را در تحلیل مسائل قفقاز مطمئن ساخت، که حضور ایران و ترکیه در آذربایجان نمی تواند مشکلات روند دولت سازی در آذربایجان را حل و فصل کند و تقریبا نیز این تفکر سرانجام به نقطه ای ختم شد که ایلچی بی، خود دودستی حاکمیت را تحویل ایشان داد.برخی با توهم توطئه ، سقوط دولت ایلچی بی را محصول عملکرد پنهانی حیدر علی اوف می دانند از نظر بنده این فکر حقیقتا در حد و قواره فرضیه است،اگر به مسائل قفقاز با دیدی وسیع و تحت معادلات قدرت در جهان معاصر نگاه کنیم،چنین تفکری چیزی جز یک توهم نخواهد بود.علی رغم اینکه علی اوف در آذربایجان بر سر کار آمد ، دیدگاه تئوری پردازان ایرانی به مسائل آذربایجان،عوض نشد، و نمی توانست عوض شود.زیرا تفکر شکل گیری دولت در ایران و نگاه به مقوله دولت و ملت همان نگاهی است که از دوره رضاخان شکل گرفته و هنوز ساختار درونی آن از این ایدوئولوژی فرسوده تغذیه می شود.

امروز تبلیغ پان تالیشیسم که عموما در آذربایجان و اردبیل توسط آذری ها تبلیغ می شود ، علی رغم نتیجه معکوس آن ، به شدت ادامه دارد.و به علت تغذیه آن از قدرت سیاسی قابل کنترل نیست .حتی علی رغم آنکه بسیاری از سیاستمداران در آذربایجان از تبلیغ و ترویج آن نگران و ناراحت هستند اما قدرت ابراز انتقاد از آن را ندارند،شکی نیست که آینده استان اردبیل چه به لحاظ فرهنگی و چه از لحاظ اقتصادی خوش یمن نیست ، انفعال موجود،ترسیم بسیار بدی از آینده استان نوید می دهد. ما در مقاله جدید خود، به تاریخ این منطقه نظری خواهیم افکند و همچنین به این مطلب مهم خواهیم پرداخت که آیا تالشی ها در نفس الامر فلسفه تاریخی ، دنبال ایده ایران بزرگ هستند یا برای فردای خود ملت و دولت می تراشند ؟
ادامه دارد ...