دکتر هیئت،رضا براهنی،غلامحسین ساعدی،دکتر فرزانه،پروفسور زهتابی،صمد بهرنگی،پرفسور صدیق،علی تبریزلی،بولوت قاراچؤرلو،غلامحسین بیگدیلی،دکتر بهزاد بهزادی،آشیق عبدالعلی،آشیق قشم،آشیق عزیز شهنازی از شخصیت های برجسته آذربایجانی هستند که تجربه تحصیل و آموزش به زبان مادری را در دوران یک سال حکومت ملی آذربایجان به رهبری پیشه وری در سال ۱۳۲۴_۲۵ داشتند.

این لذت تجربه آموزش به زبان مادری بود که باعث شد این شخصیت ها علی رغم داشتن مناصب علمی در زمینه های مختلف از عشق به زبان مادری غافل نمانند و امروز بعنوان پدر معنوی یک ملت و حکم اتاق فکر برای تک_تک ما فعالان دارند. حتی اکثر آنان همراه با کلمه شهادتشان زبان مادری گویان از دنیا رفتند. شاید عشق به زبان مادری آشیق قشم قرن ها برای ما تکرار نخواهد شد. فقط عشق به زبان مادری می تواند انسان را سال ها در کوه های میشو محصور کند.
در زیر فقط به خاطره دکتر غلامحسین ساعدی که با عشق و توام با تحسر از تحصیل به زبان مادری یاد می کند،اشاره می کنیم:
"تنها دوره ای که فکر کردم دارم مثل آدم زندگی می کنم در زمان حکومت فرقه دموکرات و در کلاس چهارم ابتدایی بود که ترکی می خواندیم.
ما کتاب های ترجمه شده ماکسیم گورکی و چخوف و همچنین اشعار شاعران ترک مانند صابر٬ معجز شبستری٬ و همه اینها را که در کتاب هایمان بود می خواندیم."

جان کلام اینکه هم اکنون جامعه آذربایجان و تورک ها در ایران در حالت فرسایشی قرار گرفته است و نسل این دکترها و پرفسورها در حالت عقیم شدن در حرکت ملی آذربایجان است، این پدیده خطرناک اجتماعی و فرهنگی فقط یک علت دارد:

نسل امروزی تجربه تحصیل به زبان مادری را ندارند تا لذت آن باعث شود همچون دکتر زهتابی در سرمای سیبری و در گرمای بغداد مدام به زبان مادری خود فکر کنداین لذت زبان مادری است که وقتی به دکتر زهتابی خبر می دهند رئیس دانشگاه باکو شما را به اتاق خود فراخوانده است، ترس و استرس سیبری مجددا در مقابل چشمانش زنده می شود، رئیس دانشگاه به وی پیشنهاد می کند که نمرات علمی شما بسیار خوب است شما با این استعداد در دیگر رشته های علمی همچون فیزیک و شیمی ادامه تحصیل دهید.

زهتابی در جواب می گوید: ملت من به یادگیری زبان ترکی احتیاج دارند و من باید در این رشته ادامه تحصیل دهم.

به نوشته دکتر زهتابی در خاطرات خود در کتاب "علی آغا واحددن خاطیره لریم" موقع شنیدن این جمله رئیس دانشگاه باکو همچون مار گزیده ها از جایش بلند می شود و دستان وی را به گرمی فشار داده و می گوید که ادامه تحصیل به زبان ترکی را برای شما تبریک عرض می کنم.

تا این لذت تجربه آموزش به زبان مادری به عمق جان و دل ملتمان راه نیابد متاسفانه سال آینده یعنی در سال ۱۳۹۸ و در دیگر سال ها به دور خود خواهیم چرخید کاش به جای یک مستند صدها مستند را در پخش کتاب های ترکی به ثبت برسانیم. بعضا مستندها به رمان تبدیل می شوند که خواندن الفبای آن هم بسیار آسان و هم بسیار سخت است.

برای اینکه نسل دکترها و پرفسورها در جامعه آذربایجان ادامه یابد فقط یک راه داریم:

"کتاب های تورکی یا باید بین دانش آموزان و خانوارهای تورک زبان پخش گردد و یا باید پخش گردد."

علی رغم اینکه مشکلات اقتصادی در داخل ایران نفس مردم را بریده است و طبیعی است مشکلات اقتصادی آذربایجانیان بخاطر تبعیض های اقتصادی اعمال شده از طرف تهران در ۹۰ سال گذشته بسیار وخیم می باشد و بغرنج گزارش می شود، بازم چاره ای غیر از این نداریم که در هدیه های عیدی خود حتما کتاب های تورکی را هم لحاظ کنیم.