آذربایجانین مطبوعات تاریخی گۆنئی‌‌ده؛ ۱۲۹۲ ـ‌جی قمری ایلینده چاپ اولونان "اختر" نشرییه‌سی‌له تانینسا دا آنجاق قاجار حاکمییتی طرفیندن یاییملانان "اخبار دارالسلطنه‌ی‌ آذربایجان"درگیسی هابئله "وقایع مملکت محروسه‌ی آذربایجان"، "مملکت آذربایجان"، "آذربایجان" و "تبریز" کیمی گۆنده‌لیک‌لرین یاییم تاریخی ۱۲۷۵‌ـ‌جی [قمری] ایله قاییدیر، قوزئی‌ده ده،"تاتار اخباری" و "قافقازین بو طرفی‌نین خبری" کیمی گۆنده‌لیک‌لری ده آد آپارماق اولار،

قاجارلارین ییخیلماسیندان سونرا پهلوی‌لر ایرقچی‌لیق سییاستینی یئریتمک اۆچون، باشقا دیل‌لی درگی و گۆنده‌لیکلری یوخ ائتمه‌گه چالیشدیلار، [اؤزه‌للیکله ده ۱۳۲۵‌ـ‌جی ایلدن سونرا بو باسقی‌لاری چوخالداراق، تۆرکجه‌‌ درگی‌لرله کیتابلار جهالت و کین اودونا قوربان گئتدی].

۵۷‌ـ‌جی ایلین دئوریمیندن سونرا، نیسبی حالدا یارانان گئنل آزادلیق‌لار سونوجوندا، ائله همن کین اودوندا کۆل اولان کیتابلارین کۆللری آلتیندان آذربایجان‌ین قیزیل نسلی باش قالدیریب قلم اله آلیب، میللتیمیزین دانیلمیش تاریخی و یاساقلانمیش دیلینی تانیتماغا باشلادیلار،
دئوریمدن سونرا،"اولدوز" درگیسی تۆرکجه بوراخیلان ایلک درگی اولدو و اونون آردیجا "یولداش" درگیسی ایشیق اۆزو گؤردو، گئت‌ـ‌گئده بیر ایل اؤنجه‌یه کیمی دانیشماسی یاساق ساییلان دیلدن، تۆرک آدلی و تۆرک‌دیل‌لی درگیلر یوردوموزا ایشیق ساچماغا باشلادیلار؛

اینقیلاب یولوندا، یئنی‌یول، چنلی‌بئل، آذربایجان‌سسی، کوراوغلو، دده‌قورقود،

اودلار یوردو، اۆلکر، گۆنش، موشتولوق، ستارخان بایراغی، و..،

هابئله "وارلیق" درگیسی، تئهران شهرینده رحمتلیک دؤهتور هئیت‌ین سوروملولوغو و دؤهتور نۆطقی‌نین باش یازارلیغی‌لا یاییملاندی.

بو درگی‌نین ایلک ساییسی ۱۳۵۸/۲/۱۵ ـ ده ایشیق اۆزو گؤره‌رک، اؤز چاغداشی اولان هابئله اوندان سونرا یاییملانان درگی‌‌لرله نئچه یؤندن فرقلی اولدو، بیرینجی فرقی گۆجلو بیر یازارلار هئیتی‌نین بیرلشیمیندن یارارلاندیغی اۆچون، ایلک سایی‌لاریندان اؤز خط‌ مشیینی بللی بیر یول‌ایلا سئچه‌رک بوگۆنه کیمی اؤز توتدوغو آماجی بوراخماییبدیر [ بو درگی‌نین اساس یایما آماجی، دیلیمیزین دۆزگون یازیلیشینا یول‌لار آچماقلا بیرگه، تۆرکجه‌میزین ادبییات و یارانما تاریخی اۆزره دۆزگون آراشدیرمالار آپارماقلا، تکجه آذربایجان تۆرکلرینی یوخ، ایراندا یاشایان بۆتون تۆرکلری نظرده توتاراق، دؤهتور هئیت‌ین و امکداشلاری‌نین چالیشیقلاری سونوجوندا، او قوتسال آماجا چاتماغی باشاردیلار]

ایکینجی اؤزه‌للیگی، اونون ایللر بویو آردیجیل یاییملانماسی، داواملی و قالارغی اولماسی‌دیر، اسکی‌دن آتا بابامیز دئمیشکن: های‌لا گلن هوی‌لا گئدر، آنجاق وارلیق هئچ بیر سییاسی جریانا قوشولمایاراق، اؤز باغیمسیزلیغینی قورویاراق بوگۆنه کیمی آیاق اۆسته دورماغی باشاردی.[باشقا توقیف اولونان درگی‌لریمیزه سایغی‌سیزلیق سانیلماسین]

بونلاردان قیراق دؤهتور هئیت‌ین اؤز یۆکسک و کاریزماتیک کاراکتئری‌له باغلی، سینیرلاردان ائشیکلرده ده، وارلیغا اوخوجولار قازاندیراراق، بو درگینی اولوسلار آراسی بیر درگی‌یه چئویرمه‌گی باشارا بیلدیلر.

بونلارلا یاناشی، بو درگی‌نین باسیمیندا مالی دغدغه‌نین اولماماسی [دؤهتور هئیت و امکداشلاری‌نین جاندان‌ ـ ‌مالدان کئچمک سونوجو هابئله دۆزگون قایناقلار و ائسپانسئرلر تاپماقلا ان چتین مانع‌ی آرادان گؤتورمه‌یی باشاردیلار]

بونلارلا بیرگه، دؤهتور هئیت‌ین باشقا یازیچی‌لار‌ هابئله تانینمیش شاعیرلریمیزله اولان ایلیشگیسی بو درگی‌نین گۆجونو و آغیرلیغینی قات ‌ـ‌ قات آرتیردی

و ان اۆنملیسی اۆستده وورغولادیغیم اولان آذربایجان‌ین قیزیل نسلیی‌نن یئتیشگین‌لشمه‌سی‌له بیرگه، قازاندیقلاری تجروبه‌لرینه دایاناراق وارلیق‌ دا قلم چالماقلا وارلیغی باشقا بیر درگی‌یه چئویردیلر،

ـ وارلیغین ایلک ساییسی" بولود قاراچورلو"نون(سهندین) زامانسیز اؤلومونون ائتگیسی آلتیندا، او دَیَرلی و بؤیوک شاعیریمیزه حصر اولونسا دا، آنجاق ائله دؤهتور هئیت‌ین "آذری تۆرکجه‌سی‌نین تاریخینه قیسا بیر باخیش" و دۆهتور نۆطقی‌نین "دستور نگارش تۆرکی آذری" کیمی یازی‌لارلا ایلک سایی‌دان اؤز توتدوغو یولو بللی ائدیب و باشقا گۆجلو یازیچی‌لاریمیزین امه‌گی‌له قیرخ ایلدن آرتیق قوروماغا ساری گئدن دیلیمیز، کیملیگیمیز و وارلیغیمیز آدلی وارلیغیمیزین آغاجینی سوواراراق چاتلاق بئیین‌لرده یئنی فیدان‌لار جۆجرتمه‌گی باشاردیلار، او بؤیوک اینسانلارا عئشق اولسون دئییب وارلیغین ایلک ساییسی‌نین دالی قابیغی اۆسته سهندین شکلی‌ایله بزه‌نن گؤزل بیر بئیت شئعرله یازیمی سونا چاندیریرام

من او پروانه‌یم کی، دۆنیادا حایات آدلی شؤعلعه‌یه وورولموشام

یانسام دا باکیم یوخدور، تزلدن بو سئودادا یانماغا دوغولموشام.