محمود افشار یزدی از بنیانگذاران پان‌ایرانیسم در ایران می‌نویسد: «ترکی در ایران از ترکتازی به عمل آمده است. این زبان در چند قرن پیش به طور مهاجم وارد کشور شده و قسمتی از خاک وطن عزیز ما را گرفته است و هیچ‌گاه لهجه‌ی بومی نیست و زبان ملی نتواند بود.

مهمان ناخوانده و مزاحم است! باید آن را بیرون کرد! مهمانی‌ست که به ناموس وطن دست‌درازی کرده و با مقدّرات ملت هم اکنون بازی می‌کند! ... من نمی‌گویم استعمال زبان ترکی را در آذربایجان قدغن کنند که زحمتی برای مردم کنونی آن ایجاد شود، ولی می‌خواهم آموزش فارسی را اجباری و مجانی و عمومی نمایند و وسائل این کار را فراهم آورند تا در ظرف سی سال یا زودتر همه‌ی مردم بدون استثناء هر دو زبان را بدانند. پس از آن کم‌کم و خود بخود کلمات فارسی به قدری در لهجه‌ی ترکی داخل خواهد شد که اقلاً صدی شصت آن فارسی خواهد بود، و این نسبت روز به روز زیادتر می‌شود تا به صدی هفتاد برسد و دو زبان یکی خواهد شد...

اگر این سیاست فرهنگی را دولت بپذیرد و ملت هم کمک نماید چه در آذربایجان و چه سایر شهرستان‌ها، برای من تردیدی نیست که بی‌هیچ زحمت و دردسر برای هیچ کس و مخالفتی از هیچ کجا به مقصود خواهیم رسید. بی‌آنکه آذربایجانیان احساس کرده باشند، بعد از پنجاه سال به زبان فارسی ناحیه‌ی خودشان که باید آن را لهجه‌ی «آذری تازه» خواند صحبت خواهند کرد ... باید حتماً این کار به دست خود آذربایجانیان صورت گیرد ... و به همین‌جهت باید از استعمال کلمه‌ی ترک ـ که اسم ملتی دیگر است ـ بر آذربایجانی خودداری شود.»

(افشار، ۱۳۵۲، مجله‌ی آینده جلد چهارم، صص۱۷۴-۱۷۵)

حالا با نگاهی گذرا و کمی دقت متوجه خواهیم شد که ایده‌ها و نظرات افشار، با دقت و ظرافت هر چه تمام‌تر جامه‌ی عمل پوشیده‌اند و دور نیست آن روز که از زبان، فرهنگ و هستی معنوی تورک فقط نامی بماند. برای نمونه به صحبت‌های عادی همه روزه‌ی اطرافیان گوش کنید آنچه در خواهید یافت جملاتی از این سنخ خواهد بود: «با توجه به اینکه امسال کم باران دی، در نتیجه مزرعه‌لرده محصول کم اولاجاقدیر...»

حال سؤال این است: در زمانه‌ای که دشمن با دقت و هوشمندی نقشه‌ی خویش را در جهت نابودی و حذف کامل هستی معنوی تورک طراحی و عملیاتی می‌کرد، نقش و جایگاه قهرمانان شما چه و کجا بود؟ آنچه از داده‌های تاریخی موجود بر می‌آید، در خوش‌بینانه‌ترین حالت قهرمانان شما انسان‌های بی‌سواد و فاقد شعور و آگاهی ملی تورک بودند. در نتیجه اقدامات‌شان به نفع پان‌ایرانیسم و به ضرر تورک بوده است.

البته شما می‌توانید آنان را چنان ستایش کنید که تنه به پرستش زند اما دیگرانی نیز هستند که مسئولانه با توجه به وضعیت غیر انسانی و حقارت‌آمیز فعلی سخت در پی آن هستند که بدانند بر این کشور و ملت چه گذشته است؟ آنان در ریشه‌یابی مشکلات فعلی با سلاح استدلال یقیناً به سراغ قهرمانان شما نیز خواهند آمد و سؤالاتی از سنخ آنچه بالا آوردیم مطرح خواهند کرد. شما می‌توانید و حق دارید با سند و استدلال منطقی بدون توسل به ادبیات سخیف و ایراد تهمت و افترا نقش و جایگاه قهرمانان خویش را در صف‌آرائی و نبرد مرگ و زندگی تورک با پان‌ایرانیسم توضیح دهید. اما درخواست عدم پرسش و ارزیابی انتقادی از عملکرد قهرمانان‌تان خواست و انتظاری بی‌جا خواهد بود که هیچ‌وقت عملی نخواهد شد.