آذربايجان ديلينين تاريخی عوموميليکده تورک ديلی تاريخينين بير حيصه سی اولدوغوندان اونون کئچميشی حاقيندا تام معلومات آلماق اوچون تورک ديلينين تاريخينه ديقّت يئتيرمک لازيمدير.
سون دؤورون آراشديرمالارينا گؤره، تورکلر و تورک بويلاری حاققيندا معلوماتلارا میلاددان اؤنجه اوچ-ايکی مينايلليگين قايناقلاريندا راست گلينير. آنجاق بیر سورو آرکئولوژی و پالئونتولوژی بيلگيلره گؤره، تورکلر میلاددان اؤنجه دوققوز-سککيز عصرلرده آرتيق تاريخ صحنهسينه چيخميشديلار. تاريخه دهييشيک بوی، قبيله، سوی آدلاری ايله چيخان، عئينی کؤکه باغلی، ديل، دين، عيرق و مدنی بيرليگينی قورويان بو ائتنوس(قومیت) طبيعی کی، تورک آدينی دا چوخ قديمدن بری ياشاتماقدادير. تام دقيق اولان بودور کی، تورک آدينی داشييان بو ائتنوس بئش-سککيز عصرلرده موعاصير مونقولوستان توپراقلاریندا گؤگتورک خاقانليغينی قورموشلار. مرکزی مونقولوستاندا اولان گؤگتورک خاقانليغی باتی(غرب) طرفدن اورتا آسییانی بيرلشديرن، سرحدلری قارا دنيزه قدر اوزانان بؤيوک خاقانليق اولموشدور.
تورکلره عاييد تاريخی فاکتلاردان بيریده بودور کی، اونلار داها چوخ بيرلشديريجی و حاکيم فونکسيياسينی(تابع) يئرينه يئتيرن خالقين آدی ايله تانينميشلار.
مَسهسلن، کيممئر، کئمئر (قمر) بويونون حاکيميتی اله آلماسیايلا کيممئر دؤولتی، ايسکيتلرين کيممئرلری سيخيشديريب قارا دنيز بؤلگهسينه چيخارتماسی ايله دؤولت ايسکيت-سارمات دؤولتی اولاراق تانينماغا باشلاميشدير. هون دؤولتينی قوران سولالهده هم دؤولت، هم ده ميللَته اؤز آدينی وئرميشدير. گؤگتورکلری سقوطا يئتيرن اويغورلار دا بو يوللا گئدهرک تورک آدينين يئرينه اؤز سوی آدلارينا اوستونلوک وئرميشديرلر. محض بونون سونوجوندا تورک دؤولتچيليگی آچيق شکيلده اوروپا، چين، ايران دؤولتچيليگيندن فرقلنميشدير. فرقلی سولالهلرين هون دؤورونده، چين قايناقلاريندا سو(سو)، سئ(سئ)، آسسور(آسسور) قايناقلاريندا آشغوزای، يونان کرونيکالاريندا ايسکيت، پارسلاردا ساکا شکلينده فرقلی آدلار آلمالاری سانکی هر بيرينين يئنی بير خالق کيمی تاريخ صحنهسينه چيخماسينا سبب اولموشدور.
تورک تاريخي ايله باغلی سون دؤور تدقيقاتلاردا تورک آدينين چوخ قديم اولدوغو بيلديريلير. میلاددان اؤنجه ۲۰۰۰-جی ايلده آککاد قايناقلاريندا اورمو گؤلونون یان یؤورهسینده ياشايان توروکلردن بحث ائديلير. اونلار آککادلارلا ووروشموشلار و آراتتا توپراقلاریندا ياشاميشلار. میلاددان اؤنجه بير عصرده قافقازدا ياشايان و يونان قايناقلاريندا توروکئتئ(توروکئتئ) شکلينده قئيد اولونان تورکلردن صؤحبت آچيلير. گؤستريلير کی، اونلار هم گؤرونوشلری ايله، همده ياشام فورماسینا گؤره پارسلاردان و ايبئر-قافقاز خالقلاريندان سئچيليرلر.
توراتدا او زامانکی خالقلارين آدلارينی گؤسترن ائتنيک گؤستريجيده(قومییتلرین شاخیصلری) (میلاددان اؤنجه سککيز عصردن عیسینین دوغومونا قدر اولان دؤورو احاطه ائدير) اورتا عصرلرده دشت-قيپجاق آدلانديريلان اينديکی روسييا چؤللرينده ياشايان خالقلار توکامار و يا توکارام آدلانير. ايیودايزمی (یهودیتی) قبول ائدن خزر تورکلرينين يوخاری طبقهسیده توراتا صاديق قالاراق تورک آدينی توکارام شکلينده ايشلتميش، اؤزلرينیده توکارام اوغوللاری آدلانديرميشلار. اون عصرده خزر خاقانی يوسيف يهودی هاسدای ايبن صافروتون( سورغولارینا جاواب وئررکن خالقينين يافهسين اوغلو توکارامدان گلديگينی سؤيلهميشدير.
میلاددان اؤنجه اوچ عصر و ائراميزين بير-دؤرد عصرلرينه عاييد گورجو و ائرمنی قايناقلاريندا قافقازدا ياشايان باشقا کيچيک ايبئر-قافقاز و هيند-اوروپا سویلو خالقلاری ايله برابر تورک قؤوملاريندان هايلانتورکلر، بونتورکلر، آيريجا اولاراق وارساقلار، بولغارلار، باييندلیرلار، آرساکيلار و باشقا… حاقدا بیلگیلره گئنيش يئر وئريلميشدير.
۴۰۰۰ ايلليک ياشی اولان تورک ديلينين تاريخی موختليف يؤنوملردن تصنيف ائديلسه ده، سون تدقيقاتلاردا آشاغيداکی کيمی بؤلونور:
۱- آلتای و يا پروتوتورک دؤورو
۲- آنا و يا اسکی تورکجه دؤورو
۳- اورتا تورکجه دؤورو
۴- يئنی تورک لهجهلری و ديللری دؤورو
۱- آلتای و يا پروتوتورک دؤورو
میلاددان اؤنجه ۹۰۰۰-جی ايلدن ائراميزين بئش عصرينه قدر داوام ائتميشدير.بو دؤور اساساً ايکی دؤوره آيريلير:
هونلارا قدرکی دؤور و هون دؤورو. پروتوتورکجهيه عاييد يازيلی آبيده اولماسا دا، یالنیز اؤرنک ايسکيت (هون) حؤکمدارلارينين (تومئن، قيونچئن، ايچژيسئ، اووئی، خولوقو و….) آدلاريدير. بوندان باشقا، پروتوتورکجهيه عاييد ائديلمه احتيمالی اولان ديللر بونلاردير: ائتروسکجا، ايسکيتجه (و يا هونجا)، شومئرجه، بولغارجا و …..
۲- آنا و يا اسکی تورکجه دؤورو
ائراميزين آلتی-اون عصرلرينين احاطه ائدير. اسکی توکجه دؤورو ايکی قولا آيريلير:
آ) اورخون-يئنيسئی آبيدهلرينين ديلينی و بئش-سککيز عصرلری احاطه ائدن گؤگتورک دؤورو.
ب) سککيز-اون عصرلری احاطه ائدن اويغور دؤورو.
تورک ديلی تاريخينين اَن چوخ اؤيرهنيلن و اَن زنگين ديل اؤرنکلری اولان دؤورو بو دؤوردور. ديلده، دئمک اولار کی، یابانجی عُنصُرلارا راست گلينمهديگيندن بو دؤنهمی «صاف تورکجه» دؤنهمی آدلانديرناق اولار.
۳- اورتا تورکجه دؤورو
اون بير-اون آلتی عصرلری احاطه ائدير. اورتا تورکجه دؤورونونو ان اؤنملی اولایی تورکلرين ايسلام دينينی قبول ائتمهسی و بو سببدن تورک ديلينه عرب، پارس و بیر سورو دیللردن سؤزجوکلر کئچمهسيدير. اورتا تورکجهيه داخيل اولان دؤنملر بونلاردير:
آ) قاراخانلی دؤنهمی
ب) خوارزمشاهلار دؤنهمی
ج) جاغاتای دؤنهمی
چ) اسکی آنادولو تورکجهسی دؤنهمی
د) ایندیکی ايران آدلانیلان اؤلکهنین توپراقلارینداکی قوللانیلان اوغوزجا
اِ) قيزيل اوردا، ميصير و سوريیهده يازی ديلی اولان قيپجاقجا
اورتا تورکجه دؤورونون (قاراخانلی دؤنَمينين) اَن بؤيوک حاديثه سی محمود کاشغری و اونون «ديوان لغت-التورک« اثريدير. تورکولوژييايا ايلک فوندامئنتال(اساس) تؤحفه اولان «ديوان لغت-التورک» هله ده اؤز عظمتلی نُفوظونو قورويوب-ساخلاماقدادير. سون بیلگیلره گؤره، مؤليف اثرينی دؤرد دفعه دوزلتديکدن سونرا ۱۰۷۳- ۱۰۷۴-جو ايللرده تام بيتيرميش و بیر سورو بیلگیلره گؤره ۱۰۷۷-جی ايلده عرب خليفهلريندن مؤحتدیله تقديم ائتميشدير. احتيمال اولونور کی، محمود کاشغرينين تورک ديلينين قراماتيکاسينا عاييد باشقا اثریده اولموش («جواهيرون-نهو فی لغت-التورک«)، لاکين تأسوف کی، دؤوروموزه قدر گليب چاتماميشدير. «ديوان لغت-التورک» اثری عربلره تورک ديلينی اؤيرتمک آماجیایلا قلمه آلينميشدير. محمود کاشغری تورکجه سؤزجوکلری داها ياخشی آنلاتماق اوچون آتالار سؤزلرينه، دؤردلوکلره و …. گئنيش يئر وئرميشدير. آيريجا اثرده توپونيملرين، او زامان بللی اولان تورک قؤوملارينين آدلارينين و سايلارينين يئر آلماسی و بونلارين تورکجه اولماسی اثرين ان دَیرلی کئيفيتلريندن بيريدير. «ديوان لغت-التورک»ده اون بير عصر تورک ديللری حاققيندا، دئمک اولار کی، گئنیش و چوخ درین بیلگیلر وئريلميشدير. قئيد ائدک کی، محمود کاشغری ايلک دفعه اولاراق تورک ديللرينی تصنيف ائتميشدير. او، جوغرافص و قيسماًده فونو-مورفولوژی باخيمدان تورک ديللرينی دوغو و باتی لهجهلرينه آييرميشدير. باتی تورک لهجهسينه چيغيل، ياغما، توخسی و اويغورلار، دوغو لهجهسينه اوغوز، قيپجاق، بولغار و سووارلار داخيلدير. مؤليفه گؤره، تورک لهجهلرينی صاف و قاريشيق اولماق اوزرهده تصنيف ائتمک اولار. مثلا ياغما، قيرغيز، قيپجاق، اوغوز و …. صاف تورکجهدير. قاريشيق اولانلار پارس ديلينين ائتکیسینده اولانلاردير. سوغدی (سوغداک)، کانجاک، آرگو بئله قاريشيق لهجهلردندير.
۴- يئنی تورک لهجهلری و ديللری دؤورو
اون آلتی عصردن گونوموزه قدر اولان دؤورو احاطه ائدير. بو دؤور داها چوخ تورک ديللرينين تام دیفرانسياللاشماسی، موستقیل ديللر کيمی اؤزون اؤزل ادبی ديل خوصوصيتلری قازانديغی دؤوردور. عئينی زاماندا بو دؤورون اَن اؤنملی ديل حاديثه لريندن بيریده بیرسورو طايفا بيرليکلرينين باشقا ديل بيرليکلری ايچرهيسينده اَريمهسی، قايناييب-قاريشماسيدير. بئله کی، عرب اؤلکهلريندهکيقيپچاق طايفالاری (اساساً مملوک تورکلری) اوغوزلارلا، اوغوزلارين بير قيسمی کارلوق-اويغور و قيپچاق طايفالاری ايله ائلجهده کارلوق اوغوزلارلا، قيپچاقلار دا اؤز سیراسیندا کارلوقلارلا قايناييب قاريشديلار.
اوغوز طايفالاری قديم سلجوق، قديم تورکمن و قديم بولغار طايفالاری اساسيندا بير نئچه قديم و چاغداش ديلين يارانماسيندا ايشتيراک ائتميشدير: قديم آذربايجان، قديم عثمانلی، قديم تورکمن، آذربايجان، تورک، تورکمن و قاقااوز ديللری.
