آمریکا هژمونی سی و اورتادوغویا گیریش پیلانی/ آمئریکا ایله ایران آراسیندا محاربه اوز وئره جک می !؟

بیرینجی بؤلوم

یازار: فردین افروزیان - سیاست بیلیمی و اولوسلار آراسی ایلیشکی لر اویرنجیسی- یوکسک لیسانس – استانبول

آمریکا دؤولتی ۲۰ نجی عصرین باشلارین دان اعتبارن یعنی آمریکانین استعمارچی بیر گوج اولمایا و اسکی دونیانین ایشلرینه قاریشماغا باشلادیغی دؤنمده ن اعتبارن، اورتادوغو ایله یاخین دان ایلگیلنمک ده دیر. آنجاق اساس ایلگیسی ایکینجی دونیا ساواشیندان سونرا باتی دونیاسی نین لیدری اولاراق هژمون اولدوغونو اعلان ائتدیگی دؤنمده اولموشدو. ایکینجی ساواش بیتدیگین ده آمریکا دونیانین ان گوجلو دولتی و هسته ای سیلاح لارا صاحیب تک اولکه سی ایدی. هم‌ نظامی و سیاسی باخیم دان هم ایسه اقتصادی باخیم دان رقیب سیز دوروم دایدی. آنجاق قیسا بیر سوره سونرا دونیا ایکی قطب لو بیر سیاسی سیستمه شاهد اولدو. بو ۴۵ ایلده (۱۹۴۵-۱۹۹۰) سویوق ساواش دؤنمینده آمریکا سووئت لر بیرلیگینه تام‌مرکزلی بیر سیاست خارجه سین ایزلنمه سین گؤروروک یعنی آمریکانین اصلن باشقا اولکه لر ایله ایشی اولمادان ساده جه سیاست خارجه سین سووئت لر بیرلیگینه معطوف ائتمیش دیر.
بو دؤنمده آمریکا ایزله دیگی سیاست خارجه سینه باخدیق دا ایندیکی اورتادوغو سیاستین ده آینی دا اولماسا بیر چوخ اوخشار مسئله لری گؤرمک اولور. بونا دایاناراق آمریکانین سووئیت لر بیرلیگینه ایزله دیگی سیاستی قیسا اولموش اولسا دا آچیقلاساق،آمریکانین اورتادوغو پروژه سین آنلاماغا یاردیمجی اولاجاییق.
یوخاریدا قیساجا وورغولادیغیم کیمی، آمریکا دئولتینین تاریخ بویوجا قورولوشون دان بوگونه قدر ایزله دیگی سیاست خارجه ۳ فرقیلی آشامادا گرچکلشمیش دیر؛
بیرینجی آشامادا آمریکانین تمامیت ارضی سی قورونوب،آمریکانین گوجلو اولماغین ساغلاماق اوچون مباریزه ائتمه سی دیر.
ایکینجی آشامادا ۱۹-جی عصر بویونجا ایزله دیگی سیاست خارجه ایله، آمریکانین نیم-کره گوونلیگینی و اوستونلوگونو ساغلاماق اوچون گرکلی سیاست خارجه ایزله میش دیر. ۱۸۲۳ تاریخینه دایاناراق یایان مونرئو دوکترینی ایله نمادا چئوریلن بو سیاست ایله آوروپا اؤلکه لرینی باتی نیم کره سین دن اوزاق توتماغا چالیشماسی و اوزوده اوروپا سیاستین دن اوزاق قالمیش دیر.

۱۸۹۸ نجی ایلین ده اسپانیا ایله گیردیگی سومورگه چیلیک(استعمارچیلیق) ساواشین دان سونرا باشلایان اوچونجو آشامادا ایسه دونیالیق بیر هژمون اولما مباریزه سین وئرمه یه باشلایان آمریکا، ایکینجی دونیا ساواشی ایله بو ایشینه یئتیشمیش دیر.

ایکینجی دونیا ساواشین دان سونرا آمریکانین دیش سیاستی چوخونلوق ایدئولوژیک اولاراق گؤرونمک ده دیر، بو دؤنم ده آمریکا دیش سیاستینی داها چوخ ۴ قونو اطرافین دا گلیشدیرمیشدی؛

ایلک اولاراق سووئت لر بیرلیگینین نظامی و کمونیست تهلوکه سینه قارشی دونیا سویه سینده بازدارنده سیاستین ایزله میش، ایکی قطب لو بیر دونیا دا سووئت لر بیرلیگینین آمریکا منفعت لرینه هر تورلو ضرر وئرمه سینه قارشی بیر دیش سیاست ایزله میشدی، بونا دایاناراق اؤزگور دونیا سویله مین منیمسه یه رک سووئت لرین یاییلماسینا قارشی سیاستین ده بو سؤیلم اساس دا دوزنله دی. بو سویله می اساس آلاراق سووئیت لر بیرلیگی اورتادوغودا یاییلماسین دان آسیلی اولاراق مسلمان لارا "یاشیل کمربند" آدلی پروژه سی ایله سووئیت لری دین دشمانی آدلاندیراراق بو پروژه نی یوروتمه گه چالیشدی. بو پروژه نین یوروتولمه سینه ۱۹۴۷ نجی ایل ده "ترومن دوکتریناسی" ، ۱۹۵۰ نجی ایلده قورولان "بغداد پیمانی" و اعلان ائدیلن "آیزنهاور دوکتریناسی" و عراقین سووئیت لر جناحینا کئچمه سی ایله آنکارا مرکزلی پیمانی ایله سووئیت لر بیرلیگینین اورتا دوغویا مداخله سی نین اونونه کئچمیشدی. بو آماجینا گئنل اولاراق باشاریلی اولماسین دئیه بیله ریک.

ایکینجی اولاراق آمریکا منفعت لری آچیسین دان استراتژیک اؤنمه صاحب اولان بؤلگه لرده حداقل ثباتی ساغلامایی هدفله میش و بو اساس دا ان چوخ اؤنم وئردیگی بؤلگه لرین باشین دا نفت باخیمین دان زنگین اولان اورتادوغویا گلمک ده ایدی و بو یوزدن آمریکالی لار اورتادوغو بؤلگه سین دن باتی دونیاسینا ایسته دیگی قیمت ده و مقدار دا الده ائتمه گه ضمانت آلتینا آلمایا چالیشمیشدی.بونا دایاناراق بؤلگه ده آمریکانین ان چوخ ایشینه گلن ایران پهلوی حاکمیت-ینین باشیندا اولان محمدرضا شاه و سعودی عربستان دئولتی، بیر یارارلی ابزار کیمی گؤرونموشدو و آمریکا بو اؤلکه لر واسیطه سی ایله بؤلگه ده ثباتی ساغلامایا چالیشمیشدی.

اورتادوغو بؤلگه سی آینن دونیا سویه سین ده اولدوغو کیمی ایکی قطبا بؤلونه رک بیر طرف ده آمریکانین طرفین ده دوران ایران-سعودی عربستان و تورکیه او بیری طرف ده ایسه سووئیت لر بیرلیگی نین طرفین ده دوران سوریه و مصر دورموش دور. آنجاق بولگه ده ۱۹۴۸ نجی ایلده قورولان اسرائیل دولتی آمریکانین ان استراتژیک دئولتی اولدو. ۱۹۴۸ نجی ایلدن بوگونه قدر اسرائیلین گوونلیک ساغلاماسی، آمریکانین ان استراتژیک سیاستینین باشیندا گلمک ده دیر. عربلرین اسرائیل ایله بوتون ساواش لاریندا اسرائیله حاق وئره رک ان چوخ دستکیچی سی اولموشدور. بو دؤنمده آمریکا اؤز سیاستین یئرینه یئتیرمک آماجی ایله عرب لر ایله اسرائیل آراسیندا باریش پیلانلارین ساغلامیش، او جومله دن ۱۹۷۸ نجی ایلده مصر-اسرائیل آراسیندا باریش آنلاشماسینین امضالانماسینا سبب اولموشدور.
اوچونجو اولاراق دفاعی احتیاجلارینی دیش سیاستی ایله هماهنگ ائدیب و کنترل دان چیخان سیلاحلانما یاریشی نی آزالتماق دیر.

دؤردونجو اولاراق آمریکا اقتصادی، حقوقی و بشر حاقلاری ایله ایلگیلی دونیالیق سورونلارین میللی منفعتلرینی ماکسیمم بیچیم ده حلل اولاجاغی بیر بین المللی اورتام اولوشتورمایا چالیشدی. بونون اوچون اونجه ۱۹۴۸ نجی ایلدن اعتبارن مارشال آدلی یاردیملاری اوروپانین اقتصادینی گوجلندیرمک مقصدین ایله اویقولادی. بو سیاسیتی اویقولارکن باتی بلوکونو اؤز یانین دا آلماغی آماجلامیش اولدو، بشر حاقلارینین نقض اولماسی ایله ایلگیلی پیلانلار اویقولارکن اولوسلار آراسین دا اؤزونه پرستیژ قازانیب، باشقا اؤلکه لری یانینا آلماغیا چالیشدی.

گؤروندوغو کیمی ۱۹۹۰ -لاردا مئیدانا گلن اولایلار و شرق بلوکونون ییخیلماسی سووئیت لر بیرلیگینین داغیلماسی و سونوجدا ایکی قطب لو سیستمین قالدیریلماسی آمریکانین سویوق ساواشی قازانماسی آنلامینا گلدی.

داها اؤنجه لر اولدوغو کیمی آمریکا طرفین دن تکرار "یئنی دونیا دوزه نی" سویله می اورتایا آتیلدی. بو یئنی دونیا دوزه نی تمامن آمریکا یاپیمی بیر دونیا دوزه نی ، باریش و ثباتی ساغلایاجاق دیر، بونون یئرینه گتیرمه سی اوچون "برخورد تمدن ها" آدلی بیر پلانین گرچکلشمه سین گورموش اولدو آنجاق نهایت بو پروژه یئرینه گئتمه دی. بونون ندنی ایسه باتی مدنیتی ایله اسلام مدنیه تی نین اویوشماماسین دان آسیلی دیر.

بو پروژه نین یئرینه گئتمه مه سین دن دولایی، بو دؤنم آمریکا یئنه اورتادوغونو یئنی دن یاپیلاندیرماغا آماجلاندیغی بیر باشقا پروژه " بویوک اورتادوغو پروژه سی، باشقا آدی ایسه گلیشمیش اورتادوغو پروژه سی" اولموشدو.

۲۰۰۰-نجی ایللره گلدیک ده باشقا گوجلرین عرصه یه گلمه لری او جمله دن چین، آوروپا بیرلیغی، زامان سوره جینده پوتینین حیزلی شکیلده روسیه نی توپارلاماسی و بیر گوجه چئویرمه سی، بولگه سل گوج آدلاندیریرساق اورتا دوغودا عراق‌ باشدا صدام حسین دورماق اوزه ره، ایران اسلام جمهوریتی و... سایا بیله ریک.

آمریکانین بو دؤنم ده استراتژیسینه باخیرساق، بو دؤنه یاواش یاواش یئنی گوجلرین میدانا گلمه سی آمریکا اوچون قبول اولونماماسی، آنجاق بونلارین هر تورلو اولورسا اؤنلرین کسه رک آرتیق گوجه چئویریلمه لرین انگللمه گه چالیشماق اوچون یئنی پلانلار اورتمه گه چالیشماغین گؤروروک.

گؤروندوگو کیمی آمریکا بو یئنی اوره تدیگی پیلانین اجرا ائتمه سی اوچون یئنی بهانه لر لازیم اولونماسین دا گؤرمک اولور. بو بهانه لرین ان اونملی سی دونیانین دوقولو تجارت برجلارین (برجهای تجاری دوقلوی جهانی) نین عثامه بن لادن یونتمه سی اورگوت اولان طالبان طرفین دن پاتلاتیلماسی دیر، آنجاق بو برج لارین پاتلاماسین دان سونرا، آمریکانین فرقیلی شکیلده اورتا دوغویا گیرمه سینی گؤرمک اولور. او یوزدن افغانستانا و عراقا نئجه گیرمه سی و او اؤلکه لرده کی مداخله لرده گؤزوموزون اؤنونده دیر.

ایران اسلام جمهوریتی اورتادوغونون اؤنملی اویونچولارین دان اولاراق، یازینین ایکینجی بؤلومونده ایران ایله آمریکانین آرالاری نئجه و هاردان گرگین اولماسینی یازماغا چالیشمیشام.

داوامی وار...

قایناق :

۱. هنری کیسینجر، دیپلماسی آمریکا در قرن ۲۱ ، ترجمه ابوالقاسم راه چمنی ، موسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر تهران، ۱۳۸۱

۲. رابرت د.شولیزنگرد دیپلماسی آمریکا در قرن بیستم، ترجمه محمد رفیعی مهرآبادی،تهران ، وزارت امور خارجه، ۱۳۷۹
۳. میشل شودوسوفسکی ، جنگ آمریکا با "تروریسم" (در تحلیل نظم نوین جهانی) ، ترجمه جمشید نوایی، موسسه انتشارات نگاه، ۱۳۹۴
۴. جان پیترز، معماری نظامی آمریکا بر پایه نظم نوین جهانی، ترجمه حسین محمدی نجم،ابرار تهران ۱۳۸۰
۵. کمسیون تدوین استراتژی امنیت ملی آمریکا، ترجمه جلال دهمشگی-بابک فرهنگی و ابوالقاسم راه چمنی،موسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر تهران، ۱۳۸۱

1. Arı, Tayyar, Irak, İran ve ABD: Önleyici Savaş, Petrol ve Hegemonya, Alfa Yayınları, İstanbul, 2004.

2. Günuğur, Haluk, Avrupa Birliğinin Siyasi Sistemi, Avrupa Ekonomik Danışma Merkezi YayınEvi , Ankara, 2014.

3. L. Cleveland, William, Modern Ortadoğu Tarihi, Agro Kitablığı, istanbul, 2008.

4. Hale, William ,Türk Dış Politikası 1774-2000 ,Arkeoloji Ve Sanat Yayınları, İstanbul, 2003.