تاریخ حرکت ها،جنبش ها و قهرمانان آزربایجان بدون استثنا دو عنصر غیرقابل انکار و لازم الوجود را در هر برهه تجربه کرده است:

حضور زنان و اوزان ها در میادین مختلف مبارزه ها_کور اوغلو بدون نگار و آشیق جنون توانایی مبارزه در میدان رزم را ندارد.

_شاه اسماعیل بهمراه آشیق قربانی در صحنه های جنگ حضور می یابد.

_دلی دومرول با نوای "قوپوز" از این جمله دده قورقود پاسداری می کند:

اگر وطن و خاک در اختیار داری و در آن به کشت و زرع نپرداختی، ارزشی ندارد.اگر به کشت و زرع پرداختی اما از وطن دفاع نکردی بازم بی فایده است پس تلاش برای حفظ وطن از اوجب واجبات است.

_آشیق "موللا جوما" طرفدار سرسخت محمد امین رسولزاده و تاسیس جمهوری آزربایجان در سال 1918 بود بعد از اینکه این حکومت توسط روس ها سرنگون می شود موللا جوما در قاراباغ توسط ارامنه اسیر می شود اینبار مردی که همیشه "قوپوز" در سینه اش بود توسط داشناک ها سماور جوشان بر پشتش بسته می شود و از وی می خواهند دست از حمایت محمد امین رسولزاده بردارد اما این آشیق وطن قبول نمی کند تا اینکه در زیر این شکنجه ها شهید می شود.

_سید جعفر پیشه وری در سال 1945 بعد از تاسیس حکومت ملی در اولین اقدام شورای آشیق های آزربایجان را به رهبری حسین جوان تاسیس می کند و فرمان می دهد برای اوزان های آزربایجان سند شخصیت ویژه صادر شود تا موقع سفر به هر شهر از امکانات رفاهی و فرهنگی ویژه برخوردار باشند.
_بعد از اشغال تبریز توسط ارتش پهلوی در سال 1946 این مولا جوماهای آزربایجان جنوبی متحمل شکنجه ها می شوند: آشیق قشم،آشیق عزیز شهنازی،آشیق عبدالعلی هر کدام مجبور به متحمل زندگی مشقت بار نه برای یک سال و دو سال بلکه تا آخر عمر می شوند، آشیق قشم در سرمای زمستان های استخوان شکن کوه های میشو مرند و یئکانات به تنهایی در غارها زندگی می کند تا دست جنایت کاران رژیم پهلوی به وی نرسد، آشیق عبدالعلی به دفعات هم در دوره پهلوی و هم در دوره جمهوری اسلامی دستگیر و شکنجه می شود معروف است که وقتی ساز را در چهارراه شهناز تبریز انقلابی های تندرو به آتش می کشند آشیق عبدالعلی را هم دستگیر می کنند و جهت اخذ تعهد جهت ترک هنر نوازندگی، بینی این آشیق وطن را لای درب کلانتری گذاشته و شکنجه می دهند.

_با اینکه بعد از سرنگونی حکومت ملی تمامی نخبگان و فرهیختگان آزربایجانی یا اعدام و یا تبعید و مجبور به مهاجرت شدند اما چراغ شعله ور عشق به وطن توسط آشیق عبدالعلی،آشیق قشم،آشیق عزیز شهنازی و...روشن نگه داشته شد بطوریکه آشیق عبدالعلی در سال 1368 با ذکاوت سیاسی دکتر زهتابی و مرحوم حسن آزربایجان برای اولین بار با حضور در دانشگاه تهران برای اولین بار با زبان قوپوز بابک خرمدین را بعنوان قهرمان آزربایجانی و صمد بهرنگی را بعنوان نویسنده آزربایجانی در میان تشویق های دانشجویان به شرح زیر مطرح می کند:

داش دوشسون گؤروم آرازین باشینا
دوشمان عوضینه دوستونو بوغدو
ایندی لرده یاشاسین ساوالان داغی
هاردا ایگید گؤردو باشینا ییغدی

آشیق قافار یادگار این سلسه سربازان حقیقی و جان برکف آزربایجان در میان توده مردم و فعالان حرکت ملی در نیم قرن اخیر بود، آشیق قافار شاگرد صمیمی و با وجدان آشیق قشم و دوست وفادار صمد بهرنگی و آشیق عبدالعلی بود که در تمام عمر خود بدون کوچکترین ترسی ساز خود را تفنگ و اشعارش را تبدیل به فشنگ ساخت و از آزربایجان و از حقوق ملی تورک ها در ایران دفاع کرد.

بدون شک مکتب آشیق ها از تبریز گرفته تا اورمیه خیانت ها را قبول نخواهد کرد تا این مکاتب هستند ما تورک ها هستیم و به کوری چشم فاشیست ها همچنان زنده خواهیم ماند.

بیز اؤلن دئییریک آ ظالیم ال چک
بیزه قارانلیقدان یول گؤسترن وار
آتالار تزدن عشقه دولاجاک
آنالار یئنی دن دوغاجاک بیزی
(شعر از رامیز روشن)