پیلله‌لردن یوخاری قالخیریق. یوخاریدا هانسی سمته باخیرسان، سمرقندی آیاغین آلتدا گؤرورسن. بلدچی‌میز سمرقندین اؤزل مکانلارینی گؤستریب، بیربه‌بیر ایضاح وئریر: «سمرقند بخارانین عکسینه، دوّار بیر شهردی. بخارا بیر یئرده مرکزله‌شیب، قالیب. سمرقند ایسه بؤیوک بیر وسعت‌ده منتشر اولوب. بو منتشر اولماغین سببی ده سو اولموشدور. سمرقند، سویو بوْللو بیر شهردیر. چنگیز سمرقنده هجوم ائدنده سیاب چایینی باغلاییب، شهر ایسه یئنیلمه زوْروندا قالیر. مین نفره یاخین عسگر مچیدده پناه توتورلار.

چنگیز مچیدی اوْدا چکیر. چنگیزدن سونرا سمرقند بیر قرن بویوندا اؤلولر شهری کیمی گؤرونور. تئیمور عرصه‌یه گلندن سونرا أسکی شهردن بیر آز آرالی یئنی بیر شهر تیکدیریب، آدینی سمرقند قویوب، بو شهری اؤز پایتختی اعلان ائدیر. ۱۹-جو قرنده روسلار سمرقندی فتح ائدندن سونرا مسلمانلارلا بیرگه یاشایا بیلمه‌دیکلرینه گؤره، شهردن قیراقدا یئنی بینالار تیکدیریب، آدی «روسلار شهری» اولور. سوْوئت‌لر حاکیم اولاندان سونرا شهره یئنی بیر بؤلوم ده آرتیریلیر. بو سبب‌لره گؤره سمرقندین وسعتی چوخ بؤیوکدور.»

بلدچی آرتیریر: «تئیمورون، دؤرد اوغلو، هم ده نوه‌لری، نتیجه‌لری و نبیره‌لری هامیسی جنگاور ایدیلر. اولوغ بیگین آتاسی شاهرخ، تئیمورون دؤردونجو اوغلویدور. تئیمورون نوه‌لرینین ایچینده یالینز اولوغ بیگ جنگاور اولمامیشدی. او علم و دوشونجه‌یه کؤنول وئرن بیر حاکیم ‌ایدی. اولوغ بیگین اصل آدی محمد ایدی.آتاسی شاهرخ، ایرانین حاکیمی اولان زامان اویسا سلطانیه شهرینده آنادان اولموشدور. اونو اوشاق‌ایکن سمرقنده گتیریرلر. تئیمورون اؤلوموندن سونرا هرات شهری پایتخت اعلان اولوب، آتاسی شاهرخ سمرقندین والی‌لییینی ۱۵ یاشلی اوغلونا تاپشیریر. اولوغ بیگ، سمرقندی اورتا آسیانین علم مرکزینه چئویریب، اعلان ائدیر کی درس اوخویوب، علم اؤیرنمک بوتون مسلمان قادین و کیشی‌لره واجیب‌دیر. سمرقندین دین خادیملری بئله بیر امریّه‌نی ائشیتجک اولوغ‌بیگدن ناراضی دوشورلر.

«میللت علم اؤیرنسه بیزیم سؤزلریمیز اونلارین یانیندا اعتباردان دوشر»، دئییرلر. اولوغ بیگین ایکی اوغولو واردی: عبدالعزیر و عبداللطیف. سمرقندین امام‌لاری عبداللطیفه گیزلیجه وعده وئریرلر کی آتاسینی اؤلدورسه سمرقندین والی‌لیلییینی اونا باغیشلایاجاقلار. عبداللطیف ۱۴۹۴-جو میلادی ایلینده حج سفری یولچولوغوندا آتاسینی اؤلدوروب، سمرقندین والیسی اولور. اوچ آی سونرا آتاسینین طرفدارلاری اونو اولوغ بیگ مدرسه‌سینده (ریگستانداکی مدرسه‌ده) آسیرلار. او اوزدن اولوغ بیگین جسدینی شهید‌لر سایاغی‌دک پالتارلاری ایله دفن ائدیرلر. اولوغ سؤزو اولو و بؤیوک آنلامیندادیر. دئمک، اولوغ بیگ‌ یعنی بؤیوک والی.

سمرقندین تورپاغی یومشاقدیر، داشلیق دئییل. اوْلوغ بیگ‌ ۱۴۲۹-جو میلادی ایلینده ایندیکی اوستونده دایاندیغیمیز داشلیق تپه‌نی تاپیب، بورادا ۳۰ مئتر اوجالیغیندا بیر رصدخانا تیکدیریر. ۲۰ ایل عرضینده نجوم علمینه عاید تدقیقات آپاراندان سونرا ۱۰۱۸ اولدوزو رصد ائله‌ییر. رصدخانادان علاوه سمرقندده اوچ مدرسه ده تیکدیریر. اونون نجوم علمینده أن اؤنملی اثری ذیج اولوغ بیگ آدیندادیر.»

بلدچی رصدخانانین اؤنونده‌کی قازینتیلار پراسسینده کشف اولونان بؤلومه گؤره ایضاح وئریر: «16-جی قرنه‌دک اورتا آسیادا رصدخانا یوخ ایمیش. بو، اورتا آسیانین بیرینجی رصدخاناسی‌دیر».

بلدچی آرتیریر: «اولوغ بیگی اؤلدورندن سونرا مجتهدلرین فتوالارینا گؤره رصدخانانی و بو علمی مرکزده اولان کیتابلاری یاندیریب، کول ائله‌میشلر. علی قوشچی اولوغ بیگین شاگیردی، اونون کیتابلارینی گؤتوروب، گیزلیجه آنادولویا آپاریر. 17-جی قرنده اونون کیتابلاری لاتین دیلینه چئوریلیب، علی قوشچی ایسه اولوغ بیگی آوروپادا علمی بیر شخصیّت کیمی تانیتدیریر. روسلار سمرقنده حاکیم اولاندان سونرا، اییرمنجی عصرین اوّللرینده ویاتکین آدلی بیر آرکولوق رصدخانانی گؤرمه‌یه سمرقنده گلیر. لاکین او زامان رصدخانادان هئچ بیر ایز- توز قالمامیشدیر. هئچ کیم رصدخانانین هارادا اولدوغوندان بئله خبری یوخ ایدی. بیر گون ویاتکین سیاب بازاریندا بیر عطار دوکانیندان باهارات (ادویه) آلیرمیش. عطار ایسه باهاراتی عرب دیللی بیر کیتابدان جیریلمیش واراغا بوکوب، اونا وئریر. قضادان ویاتکین عرب دیلینی ده بیلیرمیش. اوْ، ائوده باهاراتی بوشالداندا گؤزو اونو احتفا ائدن کاغیذ پارچاسینا دوشور. دئمه اولوغ بیگ رصدخاناسینین هارادا اولدوغو بو کاغیذ پارچاسیندا یازیلمیشدی. کیتابین آدی وقف‌نامه‌ ایدی. بو حادیثه‌نین آردیجا قازینتی ایشلری باشلانیر... و نهایت، ایندیکی رصدخانا تاپیلیر. سوْوئت حؤکومتی دؤورونده بو مکاندا اولوغ بیگین آیاق اوسته دورموش هئیکلی یوْنولور و اوسته‌لیک، بیر موزه ده بینا اولونور.

استقلالدان سونرا اسلام کریموف، اؤزبکیستانین جمهور باشقانی دئییر: اولوغ بیگ آیاق اوسته دورماقدان یورولوب، اونو تخت اوسته أیلشدیرمک گرک. أسکی هئیکل یئرینه ایندی گؤردویوموز هئیکل یوْنولور. سوْوئت رژیمی تیکن موزه‌نی ده سؤکوب، اونون یئرینه یئنی بیر موزه تیکیلیر.»
اؤز- اؤزومه فیکیرله‌شیرم کی، شرق کئچمیش عصرلرده حقیقتاً ده عجیبه ماجرالار مکانی‌ اولموشدور. یهودی بیر پئیغمبره مسلمانلار نذیر دئین بیر جغرافیادا، بئله حقیقی، آمما افسانه‌یه بنزر روایت‌لر هئچ ده غیرمومکون دئییل.

جواد مجابی آرتیریر: «تئیموری حؤکومتی قان‌تؤکن بیر حؤکومت اولدوغویلا برابر، دینی بیر حؤکومت دئییلدی. بونونلا بئله هنر و علمه یییه دوروردولار. بیزیم بوتون تجسمی هنرلریمیزین شاه‌اثرلری مغول‌لار و تئیموری‌لر عصرینه عایددیر و بو عصرده هنر انکیشاف ائله‌میشدیر». دؤکئور مجابی حافظ‌دن بیر شعر آرتیریر سؤزلرینه: «عیب می جمله بگفتی، هنرش نیز بگو...»