با سابقه ترین یا قدیمی ترین حزب کردی ، حزب دموکرات کردستان است که توسط قاضی محمد بنیان شد . وی قبلا عضو تشکیلاتی به نام کومله بود ، اما ماهیت این تشکیلات در ابتدا چه بوده است در هاله از ابهام است، گفته می شود قاضی محمد عصاره فکری و تشکیلاتی کومله را در حزب دموکرات پیاده کرد . حزب دموکرات در ۱۳۲۴ اعلام موجودیت کرد و جمهوری کردستان، توسط وی پایه گذاری شد.

علی رغم اینکه این جمهوری بعضا به نام جمهوری مهاباد نام برده میشود، در اسناد مربوط به این دولت اسم جمهوری مهاباد نیامده است و این مسئله جای تامل دارد. واقعیت آن است که پیشه وری واگذاری ساوجبلاغ به کردها را قبول نداشت و حتی وقتی قاضی محمد با سیصد فرد مسلح به تبریز آمد تا به تعیین حدود ارضی این دو دولت محلی بپردازند حاضر به واگذاری ساوج بلاق یا مهاباد نبود.

۱. به همین جهت روابط این دو جمهوری قطع شد و حتی زد و خوردهایی نیز بین فدائیان و کردها انجام گرفت.

۲. اما چرا پیشه وری و حتی باقروف تن به این مسئله دادند ؟ عمده ترین و اصلی ترین دلیل آن بود که اولا «تفکرات ناسیونالیستی در سنندج و جنوب ضعیف و حتی عکس آن بود این نظری است عباس ولی کارشناس مسائل کردستان عنوان می کند . از طرف دیگر این مناطق از گذشته تحت نفوذ انگلیسی ها بود».

۳. این مسئله برای روس ها کاملا مشهود بود . لذا اصرار روس ها باقروف را در موقعیت خطیری قرار داد. و پیشه وری ناچارا برای بقا دولت مجبور به عقب نشینی از خواسته های ملت اذربایجان شد . در هر حال حزب دموکرات بعد از سقوط فرقه دموکرات چندان دوام نیاورد و در ۲۶اذر۱۳۲۵ یعنی پنج روز بعد از سقوط فرقه دموکرات قاضی محمد و دوستانش تسلیم ارتش شدند . تسلیم قاضی محمد بیشتر به این دلیل بود که نه شاه و نه قوام خواهان اعدام وی نبودند . تنها رزم آرا باعث اعدام وی شد که البته این اعدام نیز سریع انجام گرفت

۴. تا دولت مرکزی را در مقابل عمل انجام شده قرار دهد . با کشته شدن قاضی محمد مدتی این حزب نتوانست خود را جمع و جور کند زیرا تعدادی اعدام و برخی به زندان و تعدادی نیز به شوروی پناهنده شدند .دو نکته در باره جمهوری مهاباد ناگفته ماند .مدتی است هست که کتابی به ترجمه کاوه بیات به «نام کردها و فرقه دموکرات» در کتابخانه ها و بازار کتاب هست و در این کتاب یک فاکت تاریخی به چشم می خورد و آن این است که در اواخر دوره فرقه دموکرات قاضی محمد در سقوط فرقه با دولت مرکزی همکاری کرده است

۵. این نکته برای خود من نیز تازگی داشت و نکته دوم این است که اعلام جمهوری از طرف قاضی محمد به معنای استقلال از ایران بود و این مطلبی است که آبراهامیان نیز بدان اشارت صریح دارد . با تمامی این احوال تفکرات قاضی محمد نسبت به سایر احزاب کرد دارای ماهیت میلیتاریستی و تروریستی نبود و همین دیدگاه وی سبب شده است شخصیت وی در بین ملت کردستان با احترام یاد شود .

مرجع

۱- رادیو فردا ، عباس جوادی ، ۱۳۹۴/۱۰/۴

۲-همان

۳-رادیو فردا ، عباس ولی استاد دانشگاه ، ۱۳۹۴/۱۰/۴

۴- بولتن نیوز ، عرفان قانعی فرد ، ۱۳۹۳/۹/۲۹

۵-کردها و فرقه دموکرات آذربایجان ، جرالد دوهر ، ترجمه کاوه بیات ،ص۸۳
ادامه دارد