در 20 ژانویه( یانوار) باکو توهم خود خدانگاری مسکو را در هم کوبید/بررسی نقش میدانی حیدرعلی اوف،ابوالفضل ائلچی بی،بختیار واهابزاده و خلیل رضا در رابطه با این روز تاریخی طی یادداشتی تقدیم مخاطبان عزیز می شود.

آزربایجان در اواخر دهه 1980 میلادی روزهای پرالتهابی را به شرح زیر تجربه می کرد:

_ ترک های ساکن در روستاهای اطراف ایروان به زور اسلحه و سرنیزه مجبور به ترک سرزمین تاریخی خود می شدند.
_در 31 دسامبر سال 1989 آزربایجانیان دو سمت رود آراز با بر داشتن سیم خاردارهای تحمیلی در اصل ابهت شوروی بعنوان یکی از ابرقدرت جهان را به زیر سوال برده بودند.
_حیدر علی اوف بعنوان یکی از تاثیرگذارترین شخصیت سیاسی در شوروی سابق و بعنوان یک تورک و مسلمان از مسکو و از قدرت مجبور به کناره گیری شده بود.
_میخائیل گورباچف طی یک تصمیم کاملا سیاسی قاراباغ را ضمیمه ارمنستان کرده بود.
_به تبع این اقدام مسکو میان مسلمانان و ارامنه درگیری های خونین آغاز شده بود و باکو به مرکز ثقل این اعتراضات بر علیه اقدام مسکو در رابطه با قاراباغ تبدیل شده بود.

در چنین شرایطی هزاران تن از نیروهای ارتش سرخ٬ مجهز به سلاح های سنگین همچون تانک با دستور مستقیم میخائیل گورباچف وارد شهر باکو پایتخت جمهوری آزربایجان شدند. گورباچف برخلاف رویه ملایمی که در جمهوریهای مسیحی نشین و اسلاو نژاد بالتیک اتخاذ کرده بود اینبار تبدیل به یکی از وحشی ترین انسانهای جهان شد و دستور قتل عام انسانهای مسلمان و ترک کوچه و بازار را در سراسر آزربایجان صادر کرد.
گزارش هولناک آن روزی که شهوت خون و جنون سربازان روس را در خود فرو برده به شرح ذیل در سایت میکروفون نیوز می خوانیم:

“ﺩﺭ ﻧﯿﻤﻪﻫﺎﯼ ﺷﺐ 19 ﮊﺍﻧﻮﯾﻪ ﻭ ﻭﺭﻭﺩ ﺑﻪ ﺁﻏﺎﺯ ﺑﺎﻣﺪﺍﺩ 20 ﮊﺍﻧﻮﯾﻪ 1990 ﺑﺎ ﺩﺳﺘﻮﺭ ﺭﻫﺒﺮ ﺍﺗﺤﺎﺩ ﺟﻤﺎﻫﯿﺮ ﺷﻮﺭﻭﯼ ﻣﺨﺎﺋﯿﻞ ﮔﻮﺭﺑﺎﭼﻒ ﺩﺳﺘﻪﻫﺎﯼ ﺍﺭﺗﺶ ﺷﻮﺭﻭﯼ ﮐﻪ ﻣﺮﮐﺐ ﺍﺯ ﻧﯿﺮﻭﻫﺎﯼ ﻭﯾﮋﮐﻪ ﻏﺎﻟﺒﺎ ﺍﺭﻣﻨﯽ ﺑﻮﺩﻧﺪ ﺑﺪﻭﻥ ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﻫﺸﺪﺍﺭﯼ ﺍﺯ ﭘﯿﺶ ﺍﻋﻼﻡ ﺷﺪﻩ ﺑﺎ ﺗﺎﻧﮏ، ﻧﯿﺮﻭﻫای ﻧﻈﺎﻣﯽ ﻭ ﺁﺭﺍﯾﺸﯽ ﮐﺎﻣﻼ ﺟﻨﮕﯽ ﻭﺍﺭﺩ ﺑﺎﮐﻮ ﺷﺪ . ﻣﺮﺩﻡ ﺑﺮﺍﯼ ﺟﻠﻮﮔﯿﺮﯼ از ﻫﺠﻮﻡ ﺗﺎﻧﮑﻬﺎ ﺑﻪ ﻣﻘﺎﺑﻠﻪ ﺑﺮﺧﺎﺳﺘﻨﺪ .ﺍﻣﺎ ﺍﺭﺗﺶ ﻣﺴﻠﺢ ﺑﻪ ﺭﻭﯼ ﻣﺮﺩﻡ ﺑﯽ ﺩﻓﺎﻉ ﻭ ﻏﯿﺮ ﻧﻈﺎﻣﯽ ﺁﺗﺶ ﮔﺸﻮﺩﻧﺪ . ﺩﺭ ﺍﯾﻦ ﺣﻤﻠﻪ ﺍﺯ ﺳﻼﺡﻫﺎ ﺳﻨﮕﯿﻦ ﺟﻨﮕﯽ – ﺗﺎﻧﮏ، ﻣﺴﻠﺴﻞ، ﺳﻼﺣﻬﺎﯼ ﺍﺗﻮﻣﺎﺗﯿﮏ ﻭ ﺳﺎﯾﺮ ﺍﺑﺰﺍﺭ ﺟﻨﮕﯽ ﺑﺮ ﻋﻠﯿﻪ ﺷﻬﺮﻭﻧﺪﺍﻥ ﻏﯿﺮﻣﺴﻠﺢ ﺑﯽ ﺩﻓﺎﻉ ﺍﻋﻢ ﺍﺯ ﺯﻥ، ﮐﻮﺩﮎ ﻭ ﮐﻬﻨﺴﺎﻝ ﺍﺳﺘﻔﺎﺩﻩ ﮔﺮﺩﯾﺪﻩ، ﻣﻨﺎﺯﻝ ﻣﺴﮑﻮﻧﯽ ﺑﻪ ﺁﺗﺶ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺷﺪ . ﺍﺭﺗﺶ ﺷﻮﺭﻭﯼ ﺑﺮﺧﻮﺭﺩﯼ ﺑﯽﺭﺣﻤﺎﻧﻪ ﺭﺍ ﺩﺭ ﻣﻮﺍﺟﻬﻪ ﺑﺎ ﺍﯾﻦ ﻣﺮﺩﻣﯽ ﮐﻪ 70 ﺳﺎﻝ ﺗﺒﻌﻪﺍﺵ ﺑﻪ ﺷﻤﺎﺭ ﻣﯽﺁﻣﺪﻧﺪ ﺑﻪ ﻧﻤﺎﯾﺶ ﮔﺬﺍﺷﺖ . ﺑﺮﺧﯽ ﺍﺯﮐﺸﺘﻪﺷﺪﻩﮔﺎﻥ ﺑﺼﻮﺭﺗﯽ ﮐﺎﻣﻼ ﺑﯽﺭﺣﻤﺎﻧﻪ ﻣﻮﺭﺩ ﺍﺻﺎﺑﺖ ﺑﯿﺶ ﺍﺯ 20 ﮔﻠﻮﻟﻪ ﻗﺮﺍﺭ ﮔﺮﻓﺘﻪ ﺑﻮﺩﻧﺪ، ﭼﺸﻤﺎﻥ ﺑﺮﺧﯽ ﺍﺯ ﻣﻘﺘﻮﻟﯿﻦ ﺍﺯ ﮐﺎﺳﻪ ﺩﺭ ﺁﻭﺭﺩﻩ ﺷﺪﻩ، ﮐﻮﺩﮐﺎﻥ ﻭ ﺳﺎﻟﺨﻮﺭﺩﮔﺎﻥ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﺭﺳﯿﺪﻩ، ﺁﻣﺒﻮﻻﻧﺲ ﻫﺎ ﻭ ﭘﺰﺷﮑﺎﻥ ﺑﻪ ﺭﮔﺒﺎﺭ ﺑﺴﺘﻪ ﺷﺪﻩ ﻭ ﺷﻬﺮﻭﻧﺪﺍﻥ ﻏﯿﺮﻣﺴﻠﺢ ﺩﺭ ﺩﺭﻭﻥ ﻣﻨﺎﺯﻝ ﺧﻮﺩ ﺑﻪ ﻗﺘﻞ ﺭﺳﯿﺪﻩ ﺑﻮﺩﻧﺪ . ﺑﻨﺎ ﺑﺮ ﺁﺧﺮﯾﻦ ﺑﺮﺭﺳﯽﻫﺎ ﺩﺭ ﻓﺎﺟﻌﻪ ﺧﻮﻧﯿﻦ 20ﮊﺍﻧﻮﯾﻪ، 147 ﺷﻬﺮﻭﻧﺪ ﻏﯿﺮ ﻣﺴﻠﺢ ﮐﺸﺘﻪ ﺷﺪﻩ، 841 ﻧﻔﺮ ﺑﻪ ﺻﻮﺭﺕ ﻏﯿﺮﻗﺎﻧﻮﻧﯽ ﺑﺎﺯﺩﺍﺷﺖ، ﻭ 744 ﻧﻔﺮ ﻣﺠﺮﻭﺡ شدند."

این روز در تقویم آزربایجان به ﮊﺍﻧﻮﯾﻪ ﺳﯿﺎﻩ معروف شد. البته مقاومت ملی سیاهی آن روز را به به روشنائی تغییر داد و ﻧﻘﻄﻪ عطفی در آغاز ﺍﻧﺪﯾﺸﻪ ﺍﺳﺘﻘﻼﻝ طلبی در ﺁزﺭﺑﺎﯾﺠﺎﻥشمالی گردید.

در این قسمت مروری کوتاه خواهیم داشت به عکس العمل نخبگان سیاسی و روشنفکران آزربایجان پیشاپیش ملت در صحنه مبارزه:
_حیدر علی اوف رهبر برجسته و فقید آزربایجان، بعد از 20 ژانویه جو خفقان، بایکوت و سانسور حاکم بر مطبوعات شوروی را شکست و بدون اینکه دلهره و تعللی داشته باشد از فردای 20 ژانویه با حضور در رسانه ها و انجام مصاحبه های متعدد مستقیما”گورباچف” را عامل کشتار مردم آزربایجان اعلام کرد و برای اولین بار به مانند ملت آزربایجان که با حرکت تاریخی خود در 31 دسامبر ابهت شوروی را شکسته بودند اینبار حیدر علی اوف با محکوم کردن رهبران شوروی ابهت ساختگی آنان را به زیر سوال برد. ذکر این نکته ضروری است که علی اوف بعد از این حادثه که رئیس مجلس جمهوری خودمختار نخجوان بود حتی قبل از اعلام استقلال جمهوری آزربایجان،پرچم آذربایجان را در نخجوان به اهتزاز در آورده بود.

_ مرحوم ابوالفضل ائلچی بی رهبر افسانه ای آزربایجان نیز با حضور در تظاهرات و در میان مردم توسط قشون مسلح روس زخمی شد.

– بختیار واهابزاده شاعر ملی آزربایجان با حضور در میدان آزادی باکو مستقیم سینه خود را سپر کرده و خطاب به جلادان روس اعلام کرد:”خون من همانند خون مردمم می باشد و حاضر به دادن آن در راه استقلال آذربایجان هستم.”

_خلیل رضا اولو ترک دیگر شاعر ملی آزربایجان بخاطر مصاحبه هایی که در افشاگری جنایات روسیه با مطبوعات جهان انجام داده بود دستگیر و محکوم به زندان شد.