ایلین فصیل‌لری ایله ایلیشگیلی اولان میفیک (اوسطوره‌لی) وارلیق‌لار اینسانین «دوغا» (طبیعت) ایله ایلیشگی‌سین‌دن یارانیب‌لار. ایلین دؤرد اوستونلو دورومونو دؤرد فصیل‌ده گؤز اؤنونه توتساق، دؤرد میفیک اینسان-حئیوان ایله اوزله‌شیریک: بایرام (بَذرام، بَیرام، بَهرام)، بایقوش (بَذقوش، بَیقوش)، بایات (بَیات)، و بایقورد (بَذقورد، بَی‌قورد). بو میفیک وارلیق‌لار اینسانین «دیل-دوشون»‌ده و «بئیین-ذئیین»‌ده اینسانین اونلارا وئردیگی گوج‌لردن یا اونلارین گوج‌لرینی قبوللاندیغیندان یارانیب. بو میفیک وارلیق‌لار اینسان و دوغانین ایلیشگی‌سین‌ده چوخ اؤنملی رول اویناییرلار و داها دوغروسو بو ایلیشگی‌دن یارانیب‌لار. (ناصر منظوری، ۴بای-۴فصل کتابی)

قیش آی‌لاری «بایقورد اینسان-حئیوان» ایله و یاز آی‌لاری «بایرام انسان-حئیوان» ایله ایلگیده دیر و بایرام اولدوقدا، «بایقورد» اؤز یئرینی «بایرام»آ تاپیشیر. قیش سون آیی «بالیق‌لار» آیی دیر و یازین ایلک آیی «قوچ» آیی دیر. بایرام گونونده، بیر آن‌دا، «بالیق‌لار» چؤنر، «بایرام اولایی» اوز وئریب، «قوچ» گلر! گئجه-گوندوز بارابارلیغیندا، یئرین قوزئی یاریم کوره‌سینده، «بایرام» اولار و «یئنی‌گون - یئنگه‌گون» (خور نو، آفتاب نو، روز نو، نوخور، نوآفتاب، نوروز) یئنی ایلده ایشیق ساچمایا باشلایار.

بایرام «جشن» و «عید» آنلامیندا (مفهوموندا) دگیل. بلکه، «بایرام» یاز آیلارینین سیمگه‌سی، و ایلین ایلک گونونده، کؤهنه ایلین دؤنوب، تزه ایلین باشلانماسینا وئریلن آد دیر: قیش گئدیب، یاز دوشنده «بایرام» اولار! بایرامدان سونرا، ایلین ایلک گون‌لرینده تورک‌لرین اؤزل «دَب»لری (رَسم و رسوم‌لاری) و «شنلیک»لری (جشن‌لری) وار. ایلین ایلک گونوندن ۱۲ گونه جان، «بایرام سوفره‌سی» آچیلار و ۱۲ گونو سووشدوراندان سونرا، ۱۳-جو گون «سوزدک گونونده» و «چؤل گؤنونده» اینسانلار ائودن دیشارییا، چؤله چیخیب، دوغادا سوزرلر و گؤوردیب، ساخلادیقلاری «سَمنی»نی (سبزه‌نی) چؤلده تورپاغا أکرلر.

بایرامین بیر نئچه اؤزللیگی وار:

- بایرام آنینا و ایلین ایلک آیینا «مریخ» (بهرام = بایرام، مارس) سیاره‌سی حاکیم دیر. «مریخ» سیاره‌سی‌نین بویاسی «آل-قیزیل-قیرمیزی» اولدوغونا گؤره، بو آیین موبارک بویاسی «آل-قیزیل-قیرمیزی» دیر.

- بو آیین فلکی اوزو «قوچ» دیر و «قوچ» ساواش رمزی دیر و قیشا بوی دئییب، یازی گتیرن دیر.

- بو آی‌ گون آیی دیر و اوجالارا دیرماشان «تَکَم کئچی» ساری تئل‌لری ایله گونون رمزی دیر و بو آیدا تکم‌چی‌لر بایرامین گلیشینی قوتلار.

- بایرام سوفره‌سینه برکت‌لرین ۷سین (یئددی‌سین:هفت سین!) دوزرلر:

گؤی برکتی: قورآن!

یئر برکتی: سمنی، قووورقا!

سو برکتی: قورآنین یاسین سوره‌سی‌ اوخونموش سو، و بالیق!

گون+آی+اولدوز و زمان برکتی: آینا و ساعت!

حئیوان برکتی: یومورتا!

آغاج برکتی: آلما، ایگده، و ...!

اینسان و آل وئر برکتی: دمیر پول!

ایلین ۱۲ آیی: قوچ، بوغا، أکیزلر، یئنگج، آسلان، باشاق، تَره‌زی، چایان، یای، اوغلاق، قووا، بالیق‌لار.