اکنون می خواهم آنچه را که در مقاله اول گفته ام را با واقعیت ها بسنجم : ابتدا باید به این دو نکته اساسی توجه کنیم ما به جامعه آذربایجان چگونه می نگریم، و در وضع فعلی در چه حد و قواره ای هستیم ؟ به نکته دوم اشارتی داشته باشیم تا برسیم به موضوع اول . اگر یک برآورد آماری از فضای مجازی و استادیوم ها و مراکز جمعی مثل مدارس ،ادارات و غیره داشته باشیم می توانستیم تا حدی مطمئن شویم اوضاع و احوال چگونه است.

اما در یک مجموعه کوچک شبیه افراد درون تاکسی ، مجالس عروسی یا دوستان و آشنایان بر آوردی ولو غیر قابل تعمیم داشته باشیم ، از مجموعه کوچک سه و چهار نفر تورک،یک نفر آگاه به مسئله وضعیت ما ،دومی بی تفاوت مشکل خود را در اقتصاد ، سومی هم رای با دومی و چهارمی در تعیین و تبیین وضعیت خود است . .وقتی در این جامعه کوچک محیط بسته صحبت از موضوع روز می شود یک نفر موضعی شبیه موضعی ما دارد ،نفر دومی از وضع کلی اقتصاد نالان است.یعنی دومی تا حدی در تقابل با اولی است و موضوع را فراتر از وضع آذربایجان نشان می دهد نفر سومی به کل موضوع را جدا از مسئله تورک ارزیابی می کند . و چهارمی مشتاق به ارزیابی نفر اول است.

ارزیابی کیفی نشان می دهد نفر دومی تمایلی به نفر سومی دارد،چهارمی نیز متمایل به نفر اول است این وضع از جهاتی نگران کننده است و آن این است که هنوز در حوزه توده مشکل بزرگی وجود دارد .اگر اقلیت مانقورد را به نفر سومی اضافه کنیم از این لحاظ وضعیت اجتماعی روی میز است . وقتی می گویم باید حرکت توده ای و تحول توده داشته باشیم منظورم همین است. یعنی دیدگاه ما نه تحول در میان قشر خاص مدنی بلکه باید در میان توده باشد . این مسئله برای کسانی که در خارج دچار ریزش تشکیلاتی شده و خودمختاری خود را به حساب خواسته آذربایجان می گذارند باید نگران کننده باشد. همانگونه که در تفسیر کلی از قضایا گفتم که « هنجارها به سوی حفره غرایز و مقاصد فردی متمایل خواهد شد»، دقیقا اشاره ام به روندی است که در خارج در بین تشکل ها در جریان است . تازه ما هنوز به دور گذر وارد نشده ایم هرچه قدر میزان تمایلات توده به سمت نگرش ما میل کند به همان میزان ریزش تشکل ها و اعتماد عمومی بین آنها ضعیف و حتی شکننده خواهد بود .زیرا وسوسه تبدیل قدرت توده برای اهداف و مقاصد فردی بیشتر خواهد شد در اینجا حفره ای آنارشیستی بین تشکل ها به وجود خواهد آمد که با هیچ نیروی قابل جمع نیست و کشش به سمت مرکز حوزه قدرت توده غیر ممکن خواهد شد نمونه آن را در بیشتر انقلاب ها یا تغییرات اجتماعی دیده ایم و خواهیم دید .

نبود مرجع مشخص برای کسب اعتماد عمومی به تکه پاره شدن جمعیت یا آلت دست اوپوزوسیون قرار گرفتن منجر خواهد شد. فرض ما براین نکته تکیه می کند که اوپوزوسیون پان ایرانیست، در حال تکه پاره کردن تشکل های غیرمتمرکز هست. این تشکل ها با خطر تجزیه و فاصله گرفتن از همدیگر هستند ، به نظر می رسد حتی تشکیل تشکلی به نام نخبگان نیز در محل تردید است. این نخبگان می توانستند یاری دهنده برای همیاری تشکل ها باشند، ولی نیستند .از طرفی تشکیل مرجعی مشخص برای سامان دهی آنها به عنوان یک الترناتیو (نه صرفا گروههای تجزیه و تحلیل رفته،) به آسانی انجام نخواهد گرفت . زیرا هر روز بر تعداد اختلافات فکری افزوده شده و تحت عنوان اصول خدشه ناپذیر بر تابلوی این مفترقات اضافه می گردد .

باید بگویم علی رغم فرض نمودن این عنوان،من آن را یک واقعیت مسلم می بینم به نظر می رسد اوپوزوسیون پان ایرانیست، با چراغ خاموش در حال به تحلیل بردن تشکل هاست .این احزاب به معنای واقعی کلمه حزب نیستند بلکه شبیه آن می باشند این سخن می تواند باعث برانگیختن احساسات آنها شود و معمولا نیز می شود ولی همین قدر نیز به راست آزمایی ما کمک می کند تا آستانه درک این احزاب از خود و اطرافیان را ارزیابی مجدد کنیم .در آغاز هزاره جدید آذربایجان به معنای واقعی کلمه با قحط الرجال مواجه است . یک رجل سیاسی واقعی هزار مرتبه با قشر سیاسی بیشکل و دم برابری می کند.

از میان متدها و تئوری های تحول نگر بایستی یک انتخاب سالم برای بازسازی جریان امور شکل بگیرد. ناچارم بگویم تئوری تحول توده ای تنها چیزی است که به ذهنم خطور می کند ، و از این جهت فکر می کنم مدل تحول قشر مدنی یک جریان ایستا است ‌.توضیح خواهم داد چرا مدل دموکراسی برای تشکل های ما چگونه زیان آور است . ممکن است اشاره به اهمیت توده ها با ریزش احزاب یا تکه پاره شدن آنها در تضاد دیده شود برای پاسخ به این سوال و بیش از آن نگاه به جامعه آذربایجان برای جواب به پرسش اول و این یکی ضروری باشد....ادامه دارد