ابونصر محمد اوغلو ترخان اوغلو اوزلوق (فارابی)

باتی قایناقلاریندا «الفارابوس» آدی ایله آنیلان بؤیوک دوشونور «ابونصر محمد اوغلو ترخان اوغلو اوزلوق»، ۸۷۰جی ایلده بوگونکو قازاقیستانین گونئیینده یئرلشن «فاراب» شهرینده آنادان اولموش، ۹۵۰جی ایلده ایسه «شام»دا دونیایا گؤز یومموشدور.

ایسلامدان اؤنجه تورکلرده «ترخان»،بؤیوک توپراق صاحیبلری، بؤیوک تاجیرلر، خان و اوردو باشچیلاری کیمی ایمتیازلی و سایقین کییشیلره وئریلن بیر عنوان اولوپ، آیریجا اوغوزلاردا دمیرچی و (مهارت و باجاریغین گرکلی اولدوغو هرهانسی بیر) مسلک اوستاسی دئمکدیر؛

«اوزلوق» ایسه «اوز»(باجاریقلی، ماهیر، یاخشی و گؤزل) سؤزو ایله «لوق» اکیندن دوزلمیش و گؤزللیک، اوستالیق و حذاقت آنلامینا گلن تورکجه بیر سؤزجوکدور. گرک آنایوردو اولان تورکیستان، گرکسه آدی اعتباری ایله، فارابی’نین تورک اولدوغونو آنلاماق چوخ دا زور اولماسا گرک.نیته‌کیم ابن خلکان’ین سؤیله‌دیگینه گؤره فارابی،تورک اولدوغو اوچون «التورکی»لقبی ایله ده مشهور اولموشدور.

اؤیره‌نیم حیاتینا فاراب دا باشلایان فارابی، باغداد’دا منطیق و فلسفه اوخویوپ، حرران’دا «یوحننا بن حیلان» ایله بیرلیکده فلسفه آراشدیرمالاری یاپدیقدان سونرا، حلب حؤکمداری «سیف الدوله حمدانی»نین دربارینداکی بیلیم آداملارینا قاتیلدی.عربجه،فارسجا، لاتینجه، سوریانیجه و یونانجا کیمی یابانجی دیللری ده موکممل درجه ده بیلن فارابی، ایسلام فیلسوفلاری طرفیندن «معلّم-ی ثانی» دییه آنیلمیشدیر. (معلّم-ی اوّل ارسطو’نون لقبی اولموشدور.)بؤیوک ابن سینا’نین «ارسطو’نون مابعدالطبیعه کیتابینی ۴۰ دفعه اوخودوغوم حالدا،نه دئمک ایسته‌دیگینی آنلامامیشدیم، فارابی’نین «اغراض مابعدالطبیعه» آدلی کیتابینداکی آچیقلامالارینی اوخویونجا ارسطو’نون کیتابینی باشا دوشدوم و چوخ سئویندیم» سؤیله‌مه‌سی،فارابی’نین نه دنلی مؤحتشم بیر بیلگین و نه درجه‌ده بؤیوک بیر دوشونجه و بیلیم آدامی اولدوغونو آنلامامیزا یئترلیدیر دییه دوشونورم.

فارابی، ایسلام تربیه‌سی ایله یئتیشمیش، ارسطو فلسفه‌سینی دریندن منیمسه‌میش و ارسطو منطیقینه دایالی اوسچو (عاغیلچی) بیر مئتافیزیک’ین تملینی آتمیش ان بؤیوک تورک-ایسلام دوشونورودور. اؤنجه‌لر تورکیستان’دا قاضی‌لیک یاپان فارابی، سونرالار بوتون یاشامینی فلسفه‌یه آدایاراق فلسفه، دین و بیلیمی باغداشدیرمایا و بونلارین آراسیندا اویوم ساغلامایا چالیشمیشدیر. او اوزدن ده چاغداش فیلسوفلار فارابی’نین«ایسلام فلسه‌سینین یارادیجیسی اولدوغونا، بو فلسفه‌یه ذهنچیلیگی گتیردیگینه و منطیق یولو ایله مئتافیزیک’ه اولاشیپ، ایسلام دینی ایله فلسفه آراسیندا سیخی بیر ایلیشکی قوردوغونا» اینانارلار.

فارابی فلسفه ایله بیرلیکده اخلاق، موسیقی، سییاست، پسیکولوژی، سوسیولوژی، ماتئماتیک (ریاضیات)، گؤی‌بیلیم (نجوم) و طبّ گیبی بیلیم داللاریندا دا چالیشمیش و بو قونولاردا یوزدن آرتیق کیتاب یازمیشدیر. فارابی، هاوا تیتره‌شیملرینین (امواج صوتی)، دالغا اوزونلوغونا (طول موج) گؤره ده‌گیشدیگینی کشف ائدیپ و بو بولقو سایه‌سینده موسیقی آلتلرینین یاپیمیندا بیر دئوریم یاراتمیشدیر. او، گئرچک بیر موسیقی اوستادی ایدی. قانون آدلی موسیقی آلتینین یاپیمی، روباب دئییلن چالغییا بوگونکو بیچیمینی وئره‌رک گلیشدیرمه‌سی و بسته‌له‌دیگی بیر چوخ موسیقی پارچاسی،فارابی’نین موسیقی دونیاسینا باغیشلادیغی ده‌گرلی هدیه‌لردیر.الیمیزه یئتیشن کیتابلاریندان بعضیلرینین آدی بؤیله‌دیر:

۱.کتاب الموسیقی الکبیر
۲.کتاب فی الموسیقی
۳.المدخل فی الموسیقی
۴.علم الموسیقی
۵.المدینه الفاضله
۶.السیاسه المدینه
۷.الجمع بین رأی الحکمین افلاطون و ارسطو
۸.اغراض ارسطو فی کتاب مابعدالطبیعه
۹.رساله فی معانی العقل
۱۰.ما ینبغی ان تعلم قبل الفلسفه
۱۱.فصول الحکم
۱۲.رساله فی ماهیه العقل
۱۳.تحصیل السعاده
۱۴.اجوبه عن مسائل فلسفه
۱۵.رساله فی اثبات المفارقات
۱۶.رساله السیاسه
۱۷.التعلیم الثانی و احصاء العلوم
و ...

فارابی،«ان بؤیوک اردم بیلیمدیر» دییه‌رک بیلیمین اینسانلیق اوچون نه قدر ده‌گرلی و اؤنملی اولدوغونو گؤسترمک ایسته‌میش، اینسانین ده‌گرینی آنلاتماق ایسته‌دیگی زامان ایسه «عالم بؤیوک اینساندیر، اینسان کیچیک عالمدیر» سؤیله‌یه‌رک،اینسان و عالم قاوراملارینی بیرلشدیرمیشدیر.فارابی’یه گؤره یاخشینی پیسدن آییران ساده‌جه بیلگیلی عاغیل اولدوغوندان،اخلاقین تملی ده بیلگی’دیر.فارابی’نین دوشونجه‌لری اؤلوموندن سونرا،یوزایللر بویونجا یاشامیش، کیتابلاری ایسه چئشیدلی دیللره چئویریله‌رک چوخ ساییدا دوشونورو ائتکیله‌میش و اینسانلیق و اویقارلیق تاریخینه بؤیوک ایزلر بوراخمیشدیر.او’نون میراثی هله ده دوشونجه و اخلاق دونیامیزا ایشیق توتمایا دوام ائدیر اینانجیندایام.